پایان نامه نقش و جایگاه خاندان ذوالقدر درتحولات سیاسی ایالت فارس در دوره صفویه

واحد داراب

پایان نامه کارشناسی ارشد (M.A)

رشته تاریخ ایران دوره اسلامی

موضوع :

نقش و جایگاه خاندان ذوالقدر درتحولات سیاسی ایالت فارس در دوره صفویه

استاد راهنما :

دکتر محمد باقر مهاجر

شهریورماه ۱۳۹۴

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده و استاد راهنما در سایت درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده و استاد راهنما موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

فهرست مطالب

عنوان                                                                      صفحه

فصل اول: کلیات

  • مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۲

۱-۲- اهمیت تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………………… ۳

۱-۳- پرسش های تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………… ۴

۱-۴- فرضیه های تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………………. ۴

۱-۵- پیشینه تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۵

۱-۶- روش تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۵

۱-۷- محدودیت های تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………… ۶

۱-۸-معرفی و بررسی منابع …………………………………………………………………………………………………………………………… ۷

فصل دوم اصل و نسب صفویان

۲-۱- اصل و نسب صفویان …………………………………………………………………………………………………………………………. ۲۰

۲-۲- عناصر تشکیل دهنده ………………………………………………………………………………………………………………………… ۲۳

۲-۳- ساختار اداری وتشکیلات  حکومتی صفویه ………………………………………………………………………………………. ۲۷

۲-۴- تقسیم بندی امرا ……………………………………………………………………………………………………………………………….. ۲۹

۲-۵- اراضی ممالیک‌ و اراضی خاصه دولت صفوی ……………………………………………………………………………………. ۳۵

فصل سوم اصل و نسب خاندان ذوالقدر

۳-۱- اصل و نسب ذوالقدرها ………………………………………………………………………………………………………………………. ۳۹

۳-۲- اوبه های خاندان ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………………… ۴۲

۳-۲-۱- قورغلو ……………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۲

۳-۲-۲- سوکلن ………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۴۳

۳-۲-۳- شمس الدینلو ………………………………………………………………………………………………………………………………… ۴۳

۳-۲-۴-حاجیلر ……………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۴

۳-۲-۵- ساری شیخلو ………………………………………………………………………………………………………………………………… ۴۴

۳-۲-۶- چیجکلو …………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۴

۳-۲-۷- جاماسلو ………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۴۴

۳-۲-۸- شادی بگلو ……………………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۵

۳-۳- استقرار خاندان ذوالقدر در ایالات فارس ………………………………………………………………………………………….. ۴۵

۳-۴- شورش علاءالدوله ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………………. ۴۶

فصل چهارم موقعیت خاندان ذوالقدر در دوره شاه اسماعیل اول

۴-۱- اقدامات شاه اسماعیل برای تثبیت حکومت ……………………………………………………………………………………… ۵۰

۴-۲- الیاس بیک ذوالقدر ……………………………………………………………………………………………………………………………. ۵۳

۴-۳- ابدال بیک ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………………………….. ۵۵

۴-۴- سلمان بیک ذوالقدر ………………………………………………………………………………………………………………………….. ۵۶

۴-۵- منصور بیگ افشار ……………………………………………………………………………………………………………………………… ۵۶

۴-۶- امت بیک ذوالقدر ………………………………………………………………………………………………………………………………. ۵۶

۴-۷- علی سلطان ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………………………… ۶۱

۴-۸- نواب سلطان ذوالقدر ………………………………………………………………………………………………………………………….. ۶۲

۴-۹- علی سلطان ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………………………… ۶۲

فصل پنجم نقش و جایگاه سیاسی ذوالقدر ها در دوره شاه طهماسب تا به قدرت رسیدن شاه عباس اول

۵-۱- به قدرت رسیدن شاه طهماسب اول …………………………………………………………………………………………………. ۶۵

۵-۲- مراد سلطان ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………………………… ۶۷

۵-۳- حمزه بیگ ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………………………….. ۶۷

۵-۴- غازی خان ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………………………….. ۶۸

۵-۵- سرکوب شورش حسن ریشهری ……………………………………………………………………………………………………….. ۶۹

۵-۶- ابراهیم سلطان ذوالقدر ………………………………………………………………………………………………………………………. ۷۰

۵-۷- شورش شاه سلیمان عثمانی و القاص میرزا ……………………………………………………………………………………… ۷۱

۵-۸- نگاهی مختصر به برخی از حکام ذوالقدر در دوره شاه طهماسب …………………………………………………….. ۷۴

۵-۹- علی سلطان ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………………………… ۷۵

۵-۱۰- ولی سلطان ذوالقدر ………………………………………………………………………………………………………………………… ۷۶

۵-۱۱- محمد خان ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………………………. ۷۷

۵-۱۲- ولی سلطان ذوالقدر ………………………………………………………………………………………………………………………… ۷۸

۵-۱۳- اوضاع فارس از مرگ شاه طهماسب تا جلوس شاه عباس اول ………………………………………………………. ۸۰

۵-۱۴- شاهرخ خان ذوالقدر ……………………………………………………………………………………………………………………….. ۸۱

۵-۱۵- به قدرت رسیدن شاه اسماعیل دوم ……………………………………………………………………………………………….. ۸۳

۵-۱۶- حکمرانی سلطان محمد خدابنده ……………………………………………………………………………………………………. ۸۵

۵-۱۷- علی بیگ ذوالقدر ……………………………………………………………………………………………………………………………. ۸۶

۵-۱۸- امت بیگ ذوالقدر ……………………………………………………………………………………………………………………………. ۸۸

۵-۱۹- حکومت دوباره علی خان تواچی باشی ذوالقدر ……………………………………………………………………………… ۹۰

۵-۲۰- بر تخت نشاندن طهماسب میرزا …………………………………………………………………………………………………….. ۹۲

۵-۲۱- کشته شدن شاهزاده حمزه میرزا ……………………………………………………………………………………………………. ۹۳

۵-۲۲- اختلاف میان امرای ذوالقدر و افشار ……………………………………………………………………………………………….. ۹۴

۵-۲۳- بازگشت علی خان ذوالقدر ……………………………………………………………………………………………………………… ۹۵

۵-۲۴- فرمانروایی شاه عباس و حکمرانی مهدی قلی خان ذوالقدر ………………………………………………………….. ۹۶

۵-۲۵- از بین بردن مهدی قلی خان و انتصاب یعقوب خان ……………………………………………………………………… ۹۸

۵-۲۶- از بین بردن مخالفان و قزلباشان …………………………………………………………………………………………………. ۱۰۲

فصل شش حکمرانی یعقوب خان ذوالقدر

۶-۱- یعقوب خان ذوالقدر ………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۰۶

۶-۲- لشکر کشی یعقوب خان به خراسان و درگیری با حمزه بیگ ……………………………………………………….. ۱۰۷

۶-۳- درگیری یعقوب خان و بیکتاش خان………………………………………………………………………………………………. ۱۰۷

۶-۴- ازدواج یعقوب خان با همسر بیکتاش خان………………………………………………………………………………………. ۱۱۱

۶-۵- تجهیز قلعه استخر توسط یعقوب خان…………………………………………………………………………………………….. ۱۱۲

۶-۶- لشکر کشی یعقوب خان و پیوستن او به اردوی شاه ……………………………………………………………………… ۱۱۳

۶-۷- تلاش یعقوب خان برای انتساب خود به فرزندی شاه طهماسب صفوی ……………………………………….. ۱۱۴

۶-۸- سرکوب و کشتن مخالفان و مدعیان توسط یعقوب خان ………………………………………………………………. ۱۱۵

۶-۹- از بین بردن ذوالقدریان …………………………………………………………………………………………………………………… ۱۱۶

۶-۱۰- عزل و نصب سرخود حکام ولایات ……………………………………………………………………………………………….. ۱۱۷

۶-۱۱- ارسال خلعت به حاکم لار …………………………………………………………………………………………………………….. ۱۱۸

۶-۱۲- پذیرش امیران فراری قزلباش ………………………………………………………………………………………………………. ۱۱۸

۶-۱۳- خوداری از پیشکش و هدایا به دربار ……………………………………………………………………………………………. ۱۱۹

۶-۱۴- نرفتن به اردوی شاهی ………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۱۹

۶-۱۵- لشکر کشی شاه عباس به شیراز …………………………………………………………………………………………………… ۱۲۰

۶-۱۶- واگذاری حکومت به بنیاد خان ذوالقدر ……………………………………………………………………………………….. ۱۲۱

۶-۱۷- پناهنده شدن به قلعه استخر ……………………………………………………………………………………………………….. ۱۲۱

۶-۱۸- پیام دعوت شاه عباس به یعقوب خان …………………………………………………………………………………………. ۱۲۳

۶-۱۹- درخواست امان نامه یعقوب خان از شاه عباس ……………………………………………………………………………. ۱۲۳

۶-۲۰- از بین بردن یعقوب خان و افرادش ……………………………………………………………………………………………… ۱۲۵

۶-۲۱- تسخیر قلعه استخر ………………………………………………………………………………………………………………………. ۱۲۸

۶-۲۲- یادگار علی سلطان ذوالقدر …………………………………………………………………………………………………………… ۱۳۱

۶-۲۳- حکام ذوالقدر فارس بعد از یعقوب خان ………………………………………………………………………………………. ۱۳۱

نگاهی گذرا به حکام فارس ……………………………………………………………………………………………………………… ۱۳۵

نکاتی درباره قلاع مهم دوره صفویه مقارن با حکومت ذوالقدرها……………………………………………………….. ۱۳۸

نتیجه گیری ………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۱۵۰

معرفی منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۱۵۲

 

چکیده :

      خاندان ذوالقدر، قبیله ای از ترکان بودند که در ناحیه شمال آناطولی اقامت داشتند و از جمله نیروهایی بودند که به کمک شاه اسماعیل شتافتند و همراه دیگر قبایل ترکان و قزلباشان نقش مهمی در تشکیل و تاسیس سلسله صفویه ایفا نمودند.

    خاندان ذوالقدر به پاس خدماتشان به صفویان در کسب حکومت، ایالت فارس(که مهمترین ایالت جنوبی ایران محسوب می شد) را تصاحب کردند و در طی تقریبا صد سال تا اوایل دوره شاه عباس اول ایالات فارس و نواحی تابعه در واقع تیول این خاندان بود. 

     خاندان ذوالقدر در طی دوران حکومت خود بر ایالت فارس با فراز و نشیب های فراوانی روبرو بودند. در دوران شاه اسماعیل اول و شاه طهماسب اول، امرای ذوالقدر عموما در تابعیت و وفاداری به خاندان صفوی حکومت می کردند. در زمان شاه محمد خدابنده بخاطر ضعف در پادشاهی، قزلباشان خصوصا خاندان ذوالقدر در امور حکومت دخالت بسیاری کردند، اما در دوران شاه عباس اول خاندان ذوالقدر با برافراشتن پرچم استقلال برعلیه خاندان صفوی طغیان نمودند لیکن لشکرکشی شاه عباس به فارس سبب شکست و عزل این خاندان از حکومت فارس گردید. در دوران پس از شاه عباس برخی از بزرگان ذوالقدر بر شهرها و نواحی کوچک فارس حکومت داشتند. این خاندان درمجموع  تاثیرات بسیاری بر روند تحولات فارس بر جای نهاده که کمتر به آن توجه و پرداخته شده است. در این تحقیق سعی شده با استفاده از منابع و پژوهش های انجام شده و به روش کتابخانه ای، توصیفی تحقیق جامعی درحد امکان درباره ی نقش وجایگاه خاندان ذوالقدر در ایالت فارس در دوره صفویه صورت گیرد.

واژگان کلیدی: صفویه، قزلباشان، ایالت فارس، خاندان ذوالقدر

۱-۱- مقدمه:

      تشکیل امپراتوری صفویه در واقع پیامد تحولاتی است که بعد از حملات مغول در ایران روی داد.  یورش مداوم مغولان، از بسیاری از مناطق ایران جز ویرانه ای بر جای نگذاشته بود. کاهش سریع جمعیت، قحطی های پی­در­پی، فقدان امنیت اجتماعی و از بین رفتن حاکمیت قدرت مرکزی، اوضاع سیاسی و اجتماعی را آشفته ساخته بود. از لحاظ سیاسی حملات مغولان دوره ای طولانی از تشنج، پراکندگی و ضعف قدرت مرکزی ایجاد کرد که تا ظهور صفویان به طول انجامید. در این مدت قبایل متعددی در عرصه سیاست ایران ظهور کردند و مدتی کنترل بخشی از ایران را به دست گرفتند، تأسیس دولت صفوی را میتوان شکل گیری دولت ملی در ایران خواند، که مبتنی بر بازگشت به اندیشه های ایران قبل از اسلام است. در این دوره بود که مرزهای ایران عصر ساسانی احیا شد و اولین دولتی است که به علت تمایز از جهان اسلام سنی، مذهب خاصی را اتخاذ کرد که هم برای دولت و هم مذهب پیامدهای خاصی دربرداشت. دوره صفویه از مهم‌ترین دوران تاریخی ایران به شمار می‌آید، چرا که با گذشت نهصد سال پس از نابودی شاهنشاهی ساسانیان، یک فرمانروایی پادشاهی متمرکز ایرانی توانست بر سراسر ایران آن روزگار فرمانروایی نماید. بعد از اسلام، چندین پادشاهی ایرانی مانند صفاریان، سامانیان، طاهریان، زیاریان، آل بویه و سربداران روی کار آمدند، لیکن هیچ‌کدام نتوانستند تمام ایران را زیر پوشش خود قرار دهند و میان مردم ایران یکپارچگی پدید آورند. این دیدگاه در سنت خود استدلالی را طی می کند که از درون ملیت می گذرد و منابع آن به ناسیونالیسم باز می گردد و مبنای شکل گیری باستان گرایی در ایران نیز قرار گرفته است. دولت صفوی را تأسیس جدید در قلمرو ایران نمی دانم بلکه آن را امتداد عثمانی یا آناطولی قلمداد می کنم. مهم ترین نظریه پرداز نسبت به این نظریه، فاروق سومر، کلارک، دکتر رحیم لو استاد دانشگاه تبریز و… می باشند. این افراد معتقدند ساخت قدرت در صفوی امتداد ساخت سنتی دولت در جهان اسلام است. صفویان آگاهی ملی نداشتند بلکه خود را صوفیان مسلمانی می دانستند که بیشتر با صوفیان آناطولی متحد بودند. آنها به جای اندیشیدن به مرز، به عقیده می اندیشیدند و ساخت آن نیز الگوبرداری از جهان اسلام است. پس این دولت، ملی نیست، بلکه امیرنشینی از جهان اسلام است.

      ایالات فارس از دوران قبل از اسلام تا کنون منطقه ای بسیار مهم بوده است؛ بدلیل موقعیت تجاری و داشتن اراضی مرغوب و نزدیکی به حاشیه خلیج فارس از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است و نظر اکثر پادشاهان را به خود جلب می کرد. از مهمترین مناطق در دوره صفویه ایالات فارس بود. خاندان ذوالقدر که با دیگر قبایل ترکمن و قزلباشها نقش بسیار تأثیر گذار در تشکیل شاهنشاهی صفویه داشتند و پس از آن به پاس زحمات خود سهمشان را ایالت فارس دیدند و بدین ترتیب وارد معادلات قدرت و دستگاه خلافت صفویان شدند. حاکمیت خاندان ذوالقدر تقریبا پیوسته ادامه داشت و حدود یک قرن بر این منطقه حکمرانی کردند و نقش بسزایی در تمام امور سیاسی اجتماعی فرهنگی و اقتصادی بر جای گذاشتند و در ادامه توضیح داده خواهد شد که شاه اسماعیل بدون کمک قزلباشان خصوصا خاندان ذوالقدر راه به جایی نمی برد واین قبیله وارد نهاد حکومتی صفویان شدند و سهم آنان ایالات فارس و نواحی هم­جوار بود و حدود یک قرن این خاندان در حکومت صفویه نقش بسیار مهمی را ایفا می کنند.    

۱-۲- اهمیت تحقیق

     پرداختن به وقایع و رویدادهای فارس به ویژه در دوره مورد بحث می تواند بیانگر بخش مهمی از روند تاریخی این سرزمین باشد. مهمترین ویژگی این پژوهش، تبیین و تشریح برهه ای از تاریخ منطقه فارس است که بیانکر برهه ای از تاریخ منطقه فارس است که در هاله ای ابهام فرو رفته است. این پژوهش بر آن بوده که وضعیت عمومی فارس را در بین سالهای۹۰۰ ه.ق تا ۱۰۰۰ ه.ق مورد بررسی قرار دهد و معلوم سازد که این منطقه به دلیل وجود چه ویژگی هایی مورد توجه قرار گرفته است و صاحب منصبان چه تدابیری برای سر و سامان دادن به این ایالت اندیشیده اند.

 

۱-۳- پرسش های تحقیق

پرسش اصلی :

خاندان ذوالقدر چه نقشی در تحولات سیاسی اجتماعی فارس در دوره صفویه ایفا نمودند ؟                               

پرسشهای فرعی :

  1. پیشینه و موقعیت سیاسی خاندان ذوالقدر قبل از روی کار آمدن صفویان چگونه بوده است ؟
  2. چه عواملی سبب شد خاندان ذوالقدر از حکومت صفویه سرپیچی کنند ؟
  3. وضعیت سیاسی خاندان ذوالقدر بعد از واگذاری حکومت فارس به الله وردی خان چگونه شد؟

۱-۴- فرضیه های تحقیق :

فرضیه های اصلی :

  1. خاندان ذوالقدر نقش مهمی در تحولات سیاسی اجتماعی فارس در دوره صفوی ایفا نمودند.
  2. خاندان ذوالقدر دراواخرحکومت خود برفارس تلاش داشتند در برابر صفویان به استقلال دست یابند.

فرضیه های فرعی :

  1. حضور حکام قبل از صفویه باعث ناآرامی و عدم ثبات در فارس شده بود با روی کار آمدن شاه اسماعیل و استقرار خاندان ذوالقدر در فارس حکومت فارس به یک ثبات سیاسی اجتماعی رسید.
  2. منطقه فارس در دوره صفویه به لحاظ سیاسی اجتماعی و جغرافیایی دارای اهمیت بالا بوده و به عنوان یکی از کانون های مورد توجه صفویان بوده است.
  3. رویاروئی خاندان ذوالقدر با شاه عباس منجر به سقوط این خاندان از حکومت فارس و واگذاری این ایالت به خاندان الله وردی خان گردید.

روش تحقیق :

     این تحقیق از نظر نوع هدف، تحقیق نظری می باشد و بر اساس ماهیت و روش تحقیق در ردیف تحقیقات تاریخی جای می­گیرد که به شیوه توصیفی، تحلیلی انجام شده است. مراحلی که در این تحقیق و تدوین این پایان نامه از آغاز تا پایان صورت گرفته به ترتیب زیر می­باشد :

  1. بررسی و مطالعه دقیق مطالب از لابه لای منابع دست اول تاریخی سفرنامه ها تذکره ها تواریخ محلی و تحقیقات جدید
  2. فیش برداری مطالب مربوط به موضوع پایان نامه
  3. دسته بندی منظم فیش ها بر اساس فصل بندی های مقدماتی برای استفاده مطلوب و بررسی هرچه بهتر اطلاعات
  4. تدوین و نگارش مطالب بر اساس توالی زمانی و ترتیب وقوع رویدادها

۱-۷- محدودیت های تحقیق :

       مطالعه تاریخی با یک سری محدودیت ها مواجه است که این پژوهش از این امر مستثنی نیست. شاید مهمترین محدودیت در این پژوهش مربوط به کمبود منابع به ویژه سفرنامه ها باشد، چون در این دوران با فقر منابع تاریخی بخصوص درباره خاندان ذوالقدر روبرو هستیم و تا به حال کار مستقل در این زمینه صورت نگرفته است. اکثر تحقیقات درباره وضعیت کلی صفویه و قزلباشان تألیف گردیده و از وضعیت خاندان ذوالقدر و ایالت فارس اجتناب کرده اند؛ بر خلاف دوره های دیگر مانند قاجار که حضور مستشرقان و جهانگردان اروپایی باعث گردید تا سفرنامه های بسیاری تالیف گردیده و مطالب بسیار با ارزش درباره اوضاع ایران بیان گردد. در دوره مورد بحث یعنی صفویه اکثر سفرنامه ها تألیف و ترجمه نگردیده و اگرهم موردی بوده بیشتر درباره پادشاهان صفویه و منطقه حکومتی آنها (پایتخت) بوده و خاندان ذوالقدر در فارس کمتر از طرف مورخان و محققان مورد توجه قرار گرفته است به گونه­ای که تا کنون پژوهش جامع و مستقلی که بتواند تصویری روشن از وضعیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی این خاندان نشان دهد تدوین و تحریر نگشته است و همین مسائل، مشکلات زیادی برای محقق بوجود آورده است.

 

۱-۸- معرفی و بررسی برخی منابع

     بدیهی است که لازمه پژوهش درباره هر موضوعی وجود منابع لازم و کافی در مورد آن موضوع است. بنابراین برای پژوهش در هر دوره ای وجود منابع دست اول و مکتوب آن دوره ضروری می باشد. در این تحقیق یکی از مشکلاتی که نگارنده با آن روبرو بود عدم وجود منابع مستقل و مرتبط به دوران مورد نظر است. با این تفاسیر در این پژوهش سعی شده است از منابعی استفاده شود که در­برگیرنده اطلاعات تاریخی مفیدی از این دوران باشد. این آثار علی­رغم برخی نقایص از ارزش واعتبار بسیاری برخوردار است. 

      منابع مربوط به تاریخ صفویه که در این رساله مورد استفاده قرار گرفته است، شامل تواریخ عهد صفویه تا عصر حاضر می باشد. در بسیاری از این منابع مطالبی پیرامون اوضاع ایران در عهد مذکور به طور کلی دیده می شود. علاوه بر آن سفر نامه ها نیز از منابع دیگری است که مورد استفاده قرار گرفته است و از آن­جا که این سفر نامه ها همزمان با رویداد های مختلف عهد مذکور تدوین شده اند حائز اهمیت می باشد.

 منابع اصلی:

     عالم آرای عباسی: مؤلف کتاب به علت اینکه در دربار شاه عباس بود و از تمام مسائل‏ اداری، نظامی، دیوانی و…دربار آگاهی داشت، شاید به دلیل گرفتن هدیه یا صولت شروع به‏ نگارش کتاب مورد نظر کرده باشد، یا به دلیل ثبت وقایع و اتفاقات آن دوره و بدون هیچ‏گونه‏ چشم داشتی اقدام به نوشتن این کتاب کرده باشد. ولی نظریه دوم به انگیزه مولف صحیح‏تر به نظر می‏آید چون در کتابش زیاد مدح و چاپلوسی و غلو وجود ندارد و ترتیب وقایع را دقیق ذکر کرده‏ است. در مورد علت نامگذاری این اثر به این نام تصور می‏شود که مؤلف نام کتاب خود به‏ این علت گذاشته که فضل اللّه بن روزبهان خنجی پیش از او کتابی بنام تاریخ عالم آرای امینی‏ تألیف کرده است که سراسر انتقاد از حکومت صفوی و شاه اسماعیل اول و شرح حال اعمال‏ خشن و دشمنی و جدال اهل تسنن و تشیع بود. این کتاب از حیث زیبایی لفظ و ذکر وقایع و نکات تاریخی اهمیت و شهرت فراوانی یافته است. نثر آن ساده و روان است اسکندربیک در کتاب خود اشاره می‏کند از لفاظی و بکار بردن صنایع ادبی اجتناب کرده، با وجودیکه به طور قطع با علوم ادبی و سبک‏ از لفاظی و بکار بردن صنایع ادبی اجتناب کرده، با وجودیکه به طور قطع با علوم ادبی و سبک‏ نثر نویسی مرسوم آن زمان آشنا بوده، با این وجود صنایع لفظی و تکلفات در آن دیده می‏شود. همین خصوصیات موجب رواج و شهرت کتاب او شده است. این کتاب نه تنها از نظر اهمیت‏ تاریخی بلکه از حیث زیبایی نثر موجب توجه است. اهمیت و امتیاز خاص«تاریخ عالم آرای عباسی»در این است که مؤلف آن‏ خود شاهد و ناظر بسیاری از وقایع و حوادث آن دوران پرهیاهو بوده است. از دیگر موارد اهمیت این اثر این است که این کتاب مشتمل بر احوال شاعران و عالما و سادات و هنرمندان‏ و ارکان دولت از وزیران و امیران و خوانین با ذکر وفات آنان که بسیار مورد استفاده محققان‏ است. تاریخ عالم آرای عباسی تنها تاریخ وقایع و حوادث نیست، بلکه کتابی است که در آن به‏ مباحث و مسائل اجتماعی نیز کم و بیش توجه شده است. فایده مهمی که از این مورد حاصل‏ می‏شود اطلاعات کثیر و مفیدی در چگونگی تشکیلات اداری و سپاهی و مسائل مالی و شرعی آن عهد است که در تدوین و تألیف تاریخ اجتماعی ایران خصوصا مبحث مورد نظر (خاندان ذوالقدر) بکار خواهد آمد. از دیگر موارد اهمیت و فایده این اثر ضبط وقایع مربوط به تاریخ ملل همسایه و مجاور ایران مانند عثمانیها، گرجیها، سلاطین تیموری، هند و اتراک و ترکمانان ماوراء النهر می‏باشد که بعض از این وقایع در جای دیگر مضبوط نیست و کمک بسیاری در مبحث شورش علاء الدوله در زمان شاه اسماعیل اول و شورش سلطان سلیمان در زمان شاه طهماسب که دیگر منابع کمتر به آن توجه کرده اند دارد. تاریخ عالم آرای عباسی تاریخ جامعی است که در ذکر وقایع‏ سلطنت بعضی از شاهان صفوی خصوصا حکام ذوالقدر پرداخته است و به ذکر حوادث‏ مهم آن دوران پرداخته است.مؤلف کتابش را در سه جلد تنظیم کرده است،مقدمه یا جلد اول،آغاز کار سلسله صفوی است و سلطنت شاه اسماعیل اول و شاه طهماسب را ذکر کرده‏ است. جلد دوم: در وقایع سی سال سلطنت شاه عباس و ذکر اقدامات و احوالات آن پادشاه‏ مقتدر است.و جلد سوم: شامل وقایع قرن دوم سلطنت او که از سال ۱۰۲۶ شروع و به مرگ‏ وی در ۱۰۳۸ ختم می‏گردد. او در این بخش به احوال عده‏ای از علما،سادات و صاحب‏ منصبان مالی دولت صفوی پرداخته است. اسکندر بیگ ترکمان مؤلف کتاب عالم آرای عباسی این اثر را در سال ۱۰۲۵ شروع به تألیف‏ کرده است و تا مرگ شاه عباس تا سال ۱۰۳۸ ادامه داشته که در ۲۴ جمادی الثانی ۱۰۳۸ تألیف آن را به پایان برده است و در نوشتن مباحث تاریخی کتاب خود از کتب معتبری‏ که راجع به تاریخ آن ایام در دسترس بوده استفاده کرده است که مهمترین آنها احسن‏التواریخ، تاریخ اکبری، تاریخ جهان آرا، حبیب السیر، روضه الصفا، تاریخ طبرستان، تذکره میرتقی کاشی، صفوه الصفا، فتوحات یمینی، لب التواریخ، مطلع السعدین، نگارستان، نفحات الانس، صورالاقالیم، نزهه القلوب، مسالک و الممالک، عجایب‏ المخلوقات، اخلاق ناصری، حیوه الحیوان و… است. انواع و سال خود عالم آرا یکبار در سال ۱۳۱۴ ه.ق در تهران و بار دیگر از روی‏ همان چاپ به سعی و اهتمام مؤسسه انتشارات امیر کبیر در سال ۱۳۵۰ طبع شد، ایرج‏ افشار بر این چاپ مقدمه و چند فهرست سردمند افزوده و بعضی از افتادگیهایی که در چاپ‏ سنگی نخستین روی داده از روی نسخ کامل تر ترمیم کردند. به طور کلی آنچه در این مورد استنباط می‏شود توجه و اهمیت علما و نویسندگان در این‏ دوره است.

       فارسنامه ناصری: فارسنامه ناصری اثر میرزا حسن طبیب فسائی‌ (۱۳۱۶-۱۲۳۷ ه.ق)، نویسنده و پزشک ایرانی قرن‌ سیزدهم هجری قمری حاوی اطلاعات وسیعی درباره تاریخ‌ و جغرافیای استان فارس می‌باشد وی این کتاب را در عهد ناصر الدین شاه و با استفاده از منابع فراوانی که در دسترس‌ داشته به رشته تحریر درآورده و در دو بخش به ذکر حوادث‌ و وقایع استان فارس و از جمله حکومت خاندان ذوالقدر در زمان صفویان همچنین موقعیت طبیعی و جغرافیائی شهرهای فارس می‌پردازد در مورد حکومت ذوالقدرها میرزا حسن فسائی در بخش اول کتاب خود چکیده مطالب‌ نویسندگان و مورخان قدیم خاندان ذوالقدر به رشته تحریر درآورده و در برخی موارد به ذکر جزئیات حوادث نیز پرداخته‌ است اهمیت این بخش بیشتر مربوط به ذکر وقایع دوران‌ صفویه به‌ ویژه دوران حکومت شاه اسماعیل تا شاه عباس است که به دلیل دسترسی نویسنده به منابع و اسناد بسیار مهم می‌باشد. مطالب بخش دوم کتاب که نویسنده‌ در آن اوضاع طبیعی جغرافیائی، اجتماعی و اقتصادی‌ شهرهای مختلف فارس را مورد بررسی قرار داده در جای خود دارای ارزش و اعتبار فراوان می‌باشد. در این بخش میرزا حسن اطلاعات زیادی در خصوص‌ مکان ‌های تاریخی، محلات و شخصیت‌های مهم علمی، ادبی و مذهبی ارائه می‌دهد و از این جهت‌ مهمترین منبع تاریخ بحث مذکور محسوب می‌گردد فارسنامه ناصری در ۲ جلد به تصحیح دکتر رستگار فسائی‌ منتشر شده است.

     خلد برین : از کتابهای مهم تاریخی که در عصر صفوی نگاشته شده خلد برین تالیف محمد یوسف واله اصفهانی است. این کتاب در هشت روضه و یک خاتمه تدوین شده که روضه هشتم آن در پادشاهی صفویان ودر بر گیرنده سرگذشت پادشاهان این سلسه ازآغاز تا حکومت شاه سلیمان ونیز شرح احوال سادات، علما، شعرا، امرای عظام وخوانین وهنرمندان آن دوره است. تاریخ ولادت مولف سال۹۸۸ ه.ق بود. وی به کارهای دیوانی اشتغال داشت. در تالیف کتاب از عالم آرای عباسی، فتوحات امینی، صفوه الصفا و بطور غیر مستقیم ازخلاصه التواریخ تاثیر پذیرفته است و تاریخ تالیف آن سال ۱۰۷۸ ه.ق است. در این رساله در بحث حکام فارس وخاندان ذوالقدر، از خلد برین استفاده شده است.

       تاریخ سلطانی (ازشیخ صفی تا شاه صفی ): تالیف حسین بن مرتضی حسینی استرآبادی است. این کتاب عهد شاه صفی اول را در بر می­گیرد. مولف در کتاب خود کوشیده است تاریخ صفویه را از زمان شیخ صفی تا شاه صفی که حدود چهار قرن به طول انجامیده است، از کتب معتبر تاریخ استخراج و آن­ را به طرز موجز و مختصر عرضه کند. هرچند مولف در زمان شاه سلطان حسین ۱۱۰۶-۱۱۳۵ ه.ق می زیسته لیکن از ماخذ و منابع قبل از خود مانند فتوحات امینی، صفوه الصفا، عالم آرای عباسی و چند کتاب دیگر استفاده کرده است و نویسنده مطالبی گسترده و بسیار مفصل را بطور خلاصه و فشرده با نقل قول ها و ذکر منبع آورده است. در ذکر ماجرای یعقوب خان ذوالقدر در فارس و قیام اسماعیل دوم در کهکیلویه نیز که به مسئله فارس هم مربوط می شود و همچنین نقش مردم فارس در دیوان­سالاری عهد صفویه، در مبحث نقطویه در این پایان نامه از مطالب کتاب مذکور بهره فراوان گرفته شده است.

      خلاصه التواریخ: کتاب خلاصه التواریخ و عنوان گذاری و تقسیم مطالب کتاب از اول تا پایان سلطنت شاه اسماعیل اول بر اساس نام مشایخ سلسله و یا اتفاقات مهم قرار گرفته و از دوران شاه طهماسب، به بعد بر اساس سال‌های پادشاهی است. هر سال با فصل بهار و عید نوروز آغاز می‌شود و معمولا نام ترکی سال‌ها نیز آمده است. بین دو نوروز یک رشته رویدادهای مهم به صورت فصل‌های فرعی وجود دارد و اتفاقات با اهمیت با ذکر روز و ماه و سال همراه است. پس از مرگ شاه طهماسب یکم، قاضی احمد از سوی شاه اسماعیل دوم مامور شد که تاریخ صفویه را از شاه اسماعیل یکم تا شاه اسماعیل را دوم بنویسد. اما این کار به دلیل مرگ شاه به تعویق افتاد و بعدا او تاریخ دوره صفویه از روزگار شیخ صفی الدین اردبیلی تا نخستین سال‌های پادشاهی شاه عباس یکم را با نام خلاصه التواریخ به پایان رساند. خلاصه التواریخ، رخدادهای سال‌های سده هشتم تا اواخر سده دهم هجری قمری در ایران است. وقایع مربوط به مشایخ صفویه به اختصار بیان شده است، ولی از هنگام تشکیل حکومت صفوی وقایع بیشتر با شرح و بسط آمده است. از ویژگی‌های این کتاب اشاره‌های بسیار به شاعران و هنرمندان و ذکر آثار و اشعار آنان است که این کتاب را از سایر کتاب‌های تاریخی متمایز کرده است. احمد منشی قمی ادعا کرده است که تاریخ عالم را از هبوط آدم تا زمان خود (یعنی روزگار صفویه) درچنین جلد نوشته است، ولی در هر صورت فقط جلد پنجم آن یعنی تاریخ صفویان موجود است. قاضی احمد در مقدمه کتاب نام چند تن از مورخین را که از پیشروان او بوده‌اند، آورده و این اشخاص عبارتند از امیر سلطان ابراهیم امینی هروی و میر یحیی سیفی قزوینی و میر محمود ولد میرخواند هروی و مولانا حیاتی تبریزی، قاضی احمد غفاری و حسن بیگ روملو. و می‌نویسد، بعد از مرگ این جماعت کسی پیرامون تحریر وقایع زمان نگشته است و ناگزیر خود برای تالیف چنین تاریخ اقدام به نوشتن مجلد پنجم خلاصه التواریخ کرده است. و از همین مقدمه بر می‌آید که مولف پس از اتمام مجلدات چهارگانه که دوازده سال به طول انجامیده، ظاهرا در سال ۹۸۴ ه.ق به تشویق شاه اسماعیل دوم تصمیم گرفته است، به سبک کتاب مطلع السعدین کمال الدین عبدالرزاق سمرقندی که شامل وقایع دوران ابوسعید مغول تا ابوسعید گورکانی است، کتابی در تاریخ صفویه از شاه اسماعیل اول تا شاه اسماعیل ثانی تالیف کند. اما حوادث زمان و گرفتاری‌های ناشی از همراهی او با اردوهای نظامی و مشکلات فراوان دیگر و مهم تر از همه نبودن یک صاحب دولت که او را در انجام مقصود یاری دهد، تصمیم وی را با موانعی روبرو ساخته است. با این همه به سعی و همت خود موفق شده است، تالیف کتاب را در سال ۹۹۹ه.ق به اتمام رساند و آن را به شاه عباس هدیه کند. مولف در آغاز و پایان کتاب وعده داده است، نسخه دیگری در حوادث سال به سال دوران شاه عباس بنویسد و به درستی نمی‌دانیم، در این کار توفیق یافته است یا نه. شاید مطالب اضافی خلاصه التواریخ نسخه برلین مربوط به وقایع بین سال‌های ۹۹۹ تا ۱۰۰۱ه.ق آغاز همان بخشی باشد که مولف وعده نوشتن آن را داده است. قاضی احمد در سال فوت شاه طهماسب ۹۸۴ ه.ق ۲۰ ساله بوده و با توجه به اشتغال او در رشته‌های مختلف دیوانی و علاقه اش به علم و هنر و تاریخ نویسی و دسترسی به منابع تاریخ معاصر، حوادث نزدیک به زمان خود را مفصل تر نوشته و آنجا که خود در متن حوادث بوده، این تفصیل بیشتر به چشم می‌خورد. اما برای نوشتن تاریخ زمان ‌های دورتر از همان مدارکی استفاده کرده است که مورخین متقدم از آن‌ها بهره گرفته‌اند و به همین دلیل بخش نخستین کتاب او که تاریخ پیشوایان صفویه است، به اختصار برگزار شده و از تشکیل حکومت صفوی به بعد وقایع با جزئیات و تفصیل بیشتری آمده است. در حقیقت این کتاب یک واقع نگاری است و حوادث و تحولات سیصد سال تاریخ ایران از سده هشتم تا یازدهم بیان می‌کند. حوادثی که منجر به تاسیس دولت صفوی و استقرار آن به عنوان یک قدرت سیاسی و نظامی متمرکز بر اساس مذهب شیعه اثنی عشری  و حکمرانی ذوالقدر ها در فارس گردید. استقرار تشیع به عنوان یک مذهب رسمی که آرمان دیرین شیعیان ایران بود، به وحدت ملی و سیاسی اقوام ایرانی کمک کرد و مقررات اداری و اجتماعی خاصی را به وجود آورد. قاضی احمد بی آنکه تحلیلی از ماهیت قضایا بدست دهد، شرح جنگ‌های خارجی صفویه را به تفصیل بیان کرده است، اما او نه تنها به عنوان یک واقعه نگار، بلکه نظر به اعتقادات مذهبی و اطلاعاتش در زمینه ادبی و هنری مباحث گوناگونی را در کتاب تاریخ خود آورده است. البته تنظیم این مطالب با روش معینی دنبال نشده، بلکه نویسنده هر چه به خاطرش آمده و آنچه را که دیده یادداشت کرده است. در چنین شیوه تاریخ نویسی آن قسمت از وقایع که در زمان خود مولف اتفاق افتاده از اهمیت بیشتری برخوردار است. در این کتاب نام و شرح حال مختصر علمای شیعه که در تحکیم مبانی مذهب و اسقرار آن در ایران نقش بسیار موثری داشتند، همراه با آثار و تالیفات آنان دیده می‌شود و کمتر اثر تاریخی از دوران صفویه دارای چنین خصوصیتی است. منابعی که در کتاب خلاصه التواریخ از آن‌ها استفاده شده است، به قرار زیر است:

      صفوه الصفای ابن بزاز، فتوحات شاهی، تاریخ حبیب السیر، تاریخ جهان آرا، لب التواریخ، تکمله الاخبار ، تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب، احسن التواریخ و جواهر الاخبار و سایر کتبی به آن‌ها دسترسی داشته است. خلاصه التواریخ توسط احسان اشراقی تصحیح شده است و در دو جلد به چاپ رسیده است. جلد اول وقایع مربوط به زمان شیخ صفی تا مرگ شاه طهماسب یکم را بیان می‌کند و جلد دوم وقایع زمان شاه اسماعیل دوم تا اوایل حکومت شاه عباس یکم (۹۹۹ قمری) را به شرح آورده است.

تعداد صفحه :۱۷۶

قیمت :37500 تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت  serderehi@gmail.com

ارسال شده در