پایان نامه مطالعه بافت و بناهای شهربابک در دوران قاجار

  عنوان:

مطالعه بافت و بناهای شهربابک در دوران قاجار

استاد مشاور: 

دکتر محمد ابراهیم زارعی

۱۹ بهمن ۱۳۹۳

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده و استاد راهنما در سایت درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده و استاد راهنما موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

۱ـ مقدمه

شهرستان شهربابک غربی­ترین شهر استان کرمان و دارای پیشینه­ای غنی از فرهنگ و تمدن است. شهری که روزگاری در اوج رونق و شکوفایی بوده است و به همان نسبت به دلیل قرارگیری در محدوده مرکز کشور و بین سه استان فارس، کرمان و یزد مورد غارت و تجاوز آشنا و بیگانه بوده است. این شهرستان در دوران قاجار تحت حاکمیت حکام محلی بوده است که گاه و بیگاه بر سر قدرت با یکدیگر نزاع داشته و این شهر را که هنوز از زیر هجوم و غارات افاغنه کمر صاف نکرده است با این نزاع­ها بیشتر به ورطه نابودی می­کشاندند و هزینه گزاف آن را مردم بیچاره با کشاورزی و دامداری در شهری که دیگر رونق سابق و باغات و مزارع دلکش آنچنان که در سفرنامه­ها ذکر شده متحمل می­شدند. اگرچه این شهر رونق زمان ساسانیان را ندارد اما هنوز هم گنجینه­ای چون میمند که یکی از شاهکارهای معماری جهان و نشان قدمت و قدرت این شهر است را درون خود جای داده است و با آن به جهانیان فخر می­فروشد. باشد که پژوهش­های بیشتر و حفاظت و حراست مسئولین از باقیمانده آثاری که امروز باقی مانده است جایگاه واقعی این شهر را نمایان سازد

۱-۲ـ بیان مساله

شهر بابک مرکز شهرستان شهربابک، در غرب استان کرمان قرار دارد. این شهر از شمال به استان یزد، از مشرق به شهرستان رفسنجان ، از جنوب به شهرستان سیرجان و از مغرب نیز به استان یزد وفارس محدود است. بیشتر مورخین بنای آن را به بابک پدر اردشیر ساسانی نسبت می دهند.

در این پژوهش دو واژه کلیدی به عنوان مباحث وابسته به  موضوع اصلی مورد پژوهش (شهربابک) از اهمیت خاصی برخوردارند: ۱- دوره قاجار ۲- بافت تاریخی:

موضوع مورد پژوهش در اینجا بافت  و بناهای تاریخی شهربابک در دوره قاجار است.شهربابک در این دوره در دوران خان سالاری قرار داشته است. که بانی بسیاری از آثار معماری دوره بوده اند. و قطعاً ذوق و سلیقه آنان در ساخت و تزئین و نوع بنای ایجاد شده بسیار مؤثر بوده است. در سال ۱۳۶۵ بسیاری از بناهای خشتی این شهرستان در اثر سیل از بین رفت، و داده های بسیاری را که امروز می توانست در گسترش دید ما از دوره قاجار سهیم باشد را به نابودی کشاند.  علاوه بر سیل انسان نیز در این میان در این تخریب خود راسهیم کرده است، گویا بازار سرپوشیده ای در این شهر وجود داشته است که در طی روند ساخت و ساز بناهای جدید وگسترش شهر تخریب شده است، بازاری که به احتمال قوی بناهای وابسته ای نیز داشته است. و می توانست پاسخگوی بسیاری از سوالات ما در زمینه های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی باشد.

هدف از این پژوهش مطالعه و باز شناسی هویت بافت قاجاری شهربابک و تقابل وتوافق بافت تاریخی زمان قاجار و بافت قدیمی تر و بافت جدید و امروزی شهراست. محدوده زمانی پژوهش مورد نظر مربوط به دوران قاجار یعنی از حدود سال۱۱۷۴ تا سال۱۳۰۴ هجری خورشیدی با نگاهی مختصر به دوران قبل از آن می­باشد

مکان این پژوهش محدوده امروزی شهر شهربابک واقع در ۲۵۰ کیلومتری غرب استان کرمان می­باشد و محدوده زمانی پژوهش مورد نظر، مربوط به دوران قاجار یعنی از حدود سال ۱۱۷۴ تا سال ۱۳۰۴ هجری خورشیدی می­باشد

۱-۳ـ سوالات پژوهش

سرانجام آنچه در این میان مورد ابهام و سوال است و و هدف از این پژوهش را مشخص می سازد، میتوان در قالب سوالات زیر بیان کرد:

۱-سوال اول: با توجه به این احتمال که در این دوره جنگ و نزاع بر سر رسیدن به قدرت، فراوان بوده است، به تبعیت آن، آیا بناهای متناسب با این شرایط نیز وجود داشته است؟

۲- سوال دیگری که باید به دنبال جواب آن بود، تمرکز بافت تاریخی (قاجاری) در کدام قسمت شهر بوده است. واینکه الان در چه وضعیتی است؟ و چه مقدار آن تخریب شده و چه مقدار آن در آستانه نابودی است و نیاز به حمایت و توجه دارد؟

۱-۴ـ فرضیه­های پژوهش

در رابطه با این پژوهش دو فرضیه مطرح می­باشد

  • بیشترین آثار مربوط به دوره قاجار در شهربابک قلاع و استحکامات نظامی است.
  • بافت قدیم شهر در دوره قاجار گسترش به سمت شرق داشته است.

 

۱-۵ـ اهمیت و ضرورت موضوع پژوهش

شهری که اکنون در گوشه­ای مهجور آرمیده و آنچنان که باید پرده از رخسار تمدن و فرهنگش گشوده شود نیازمند مطالعه میدانی و کتابخانه­ای و کاوش­های باستان­شناسانه است تا چهره واقعیش آشکار شود. متاسفانه آن­طور که شایسته و بایسته بوده است پژوهشی در این زمینه صورت نگرفته است از طرف دیگر موضوع اصلی مورد پژوهش این رساله یعنی بافت تاریخی، وجه­ای از کالبد، فرهنگ، ویژگی­های سیاسی و اقتصادی و اقلیمی منطقه است که کاویدن آن حاوی اطلاعات ارزشمندی است که در قالب معماری ضبط شده است

هدف از انجام این پژوهش شناسایی و جانمایی بناهای ، نحوه گسترش شهر و تغییرات ساختاری و تزئینی در معماری شهر در محدوده زمانی دوره قاجار با توجه به تاثیرات حکومت مرکزی نیز تاثیرات بومی و اقلیمی و محلی بر معماری و آرایه های آن است. ونیز بیان  ضرورت حفاظت از بافت تاریخی برای جلوگیری از تخریب و احیا و قرار گیری آن در فرایند توسعه شهر است.

۱-۷ـ روش انجام پژوهش

روش انجام این پژوهش به صورت کتابخانه ای و میدانی می باشد. که با تفسیر و تحلیل نتایج حاصل از این روشها به نتیجه گیری و اثبات فرضیه ها پرداخته می شود. محدوده مورد بررسی بافت قدیم شهربابک می باشد. که در ابتدا با استفاده از منابع کتابخانه ای به بیان کلیاتی راجع به بافت قدیم شهر پرداخته می شود و سپس با بررسیهای میدانی مکمل به تحلیل داده­ها می پردازیم

۱- ۸ ـ محدودیت­های پژوهش

بزرگترین محدودیت و مشکلی که این پژوهش با آن روبرو بود مشکل کمبود منابع به ویژه منابع تاریخی و صدر اسلام بود که فقط در بعضی منابع به اشاره­ای اندک در مورد این شهر بسنده شده بود و اما مشکل عمده دیگری که می­توان از آن یاد کرد مشکل کمبود کاوش­های باستانی و به دنبال آن کمبود داده­های باستانی است که بتوان بر اساس آنها با قطعیت در مورد دوره­بندی و لایه­های باستانی و تاریخی شهر سخن گفت.از طرف دیگر کمبود عکس و نقشه به ویژه از دوره مورد پژوهش (قاجار) بود.

موقعیت جغرافیایی شهربابک

به طور کلی، شهربابک در مرز کرمان وفارس واقع شده، در طول دوران­های مختلف،گاهی متعلق به فارس بوده و گاهی هم به کرمان تعلق داشته است. و در نهایت (دوره قاجار و زمان موسی خان)، به یزد واگذار شده بود. اما اکنون یکی از شهرستان­های یازده­گانه استان کرمان است، که غربی­ترین شهرستان استان کرمان محسوب می­گردد (تصویر شماره ۲-۱). شهربابک از شمال به یزد وانار، از جنوب به سیرجان، از مشرق به رفسنجان و از غرب به یزد و فارس محدود است. شهربابک بین عرض­های ´´۰۲۹´۰ͦ۳۰  شمالی و ´´۰۳۰´۰ͦ۵۵ شرقی از نصف­النهار گرینویچ قرار دارد.

تصویر شماره ۲-۱. موقعیت شهربابک در استان کرمان http://glk.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DA%A9

 

ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸۴۵ متر است. فاصله زمینی شهربابک تا تهران ۹۰۰ کیلومتر است(شناسنامه جغرافیایی ایران). این شهر در کنار جاده ارتباطی بندرعباس و تهران قرار گرفته است. این شهر تا یزد ۲۴۰کیلومتر، تا سیرجان ۱۰۰ کیلومتر و تا کرمان ۲۵۰ کیلومتر فاصله دارد. ۴۰% مساحت منطقه را نواحی کوهستانی و ۶۰% بقیه را دشت­ها و کویرها پوشانده­ است.

شهرستانشهربابکباوسعتحدود ۳۱۲۴۳ کیلومترمربعمعادل ۸۰/۵ درصداستانرابهخوداختصاصدادهاستاینشهرستاندارای مرکزشهری، ۳ بخش، ۹۰ دهستان، ۱۲۳ آبادیدارایسکنهمیباشد(جلالی­فر و…، ۱۳۹۰: ۴۹)

 

۲-۲ـ زمین شناسی ناهمواری­ها

به طور کلی، ارتفاعات استان کرمان، ادامه سلسله جبال زاگرس است، که از شمال غربی به جنوب شرقی استان کشیده شده­اند. بخشی از این کوه­های نسبتاً مرتفع مرز شمال و شرق این شهرستان را پوشانده است (تصویر شماره ۲-۲)

تصویر شماره ۲-۲، نقشه ناهمواری­های استان کرمان (جلالی فر و..،۱۳۹۳)

 

۲-۲-۱ـ کوهها

کوه­های عاج تا کوه­های سرچشمه به نام کوه­های شهربابک شناخته می­شوند. مواد آذرین و رسوبی دوران دوم به بعد، ساختمان اصلی آنها را تشکیل می­دهد. در شروع دوران سوم، در اثر پیشروی آب­ها، دریای کم عمق در این نواحی به وجود می­آید و آب اغلب مناطق را می­پوشاند. فعالیت آتشفشانی زیر دریایی، به شدت ادامه داشته وتوده­های بزرگ آندزیتی در داخل آب­ دریاهای این ناحیه، رسوب کرده است. در همین مرحله از آتشفشان­های دوره سوم، مواد معدنی در بین طبقات و برجستگی­ها نفوذ کرده، معادن عمده­ای را مانند «سرچشمه» و « میدوک» و … به وجودآورده است. دهانه­های آتشفشانی عاج بالا؛ ۳۱۴۳متر. عاج پایین؛ ۲۹۱۵ متر، کوه مساهیم؛ ۳۴۴۳متر. نرکوه جوزم؛ ۲۹۵۲متر. محمدآباد؛ ۳۴۱۰ متر.ایٍوب؛ ۳۳۶۸ متر و مدوار پایین و … همه نشانه­هایی از فعالیت شدید آتشفشانی در منطقه هستند.دره­های طبیعی این رشته کوه­ها، راه­های به مناطق شمال و شمال غربی و شمال شرقی را به وجود آورده­اند. از طریق گردنه «رژنو» به «دهج» و یزد، از طریق دره جوزم به «انار» و از طریق دره سرچشمه به «رفسنجان» راه­های ارتباطی به وجود آمده است (عباسی میمند، ۱۳۷۷: ۳۹و۴۰).

رشته کوه شمال و شرق که دهستان­های دهج، جوزم، خبر، مدوارات، پاقلعه و میمند را احاطه کرده- در کتاب کوهنامه­ی ایران(جعفری، ۱۳۶۸: ۱۴۴) با نام کوهستان «پورکان» نام­گذاری شده و بلندترین قله آن پاری­کوه (سگ کش) با ارتفاع ۳۴۴۳- در شمال شرق شهربابک ذکر گردیده است. نویسنده در ادامه می­افزاید:

« این کوهستان، از کوه­هایی چون نجیب، اسپراز، محمد آباد، یزدی توران، کلاته، محمدآباد، ایوب، روج ، تنه کوه، بیدسوخته، ده حاجی، نرکوه، دم، کمر مدوار کمر سفید، تزرج، مساهیم، و نورین و سنگ آواز، که ارتفاع اغلب آن­ها از ۲۵۰۰ متر تجاوز می­کند، تشکیل یافته و خشک­رودها و مسیل­های چندی از این کوهستان سرچشمه می­گیرند که مهمترین آن­ها رودخانه چاورچی نام دارد. و روستاهای چندی در این منطقه واقع شده­اند. راه اتومبیل رو شهربابک به دهج و انار از میان این کوهستان می­گذرد. مساحت کوهستان (پورکان) حدود ۳۸۰۰ کیلومتر مربع است».

تصویر شماره ۲-۳، کوه محمدآباد http://kermannaturalsights.blogfa.com/1391/11

 

آتشفشان عظیم «آبدر» قله مساهیم را با ارتفاع ۳۴۴۳ به وجود آورده است که در فاصله ۵ کیلومتری مرکز شهرستان واقع شده است. دهانه آتشفشان آبدر با وسعت ۳۰×۲۰ کیلومتر چهار روستای سرسبز و آباد «رزگله»، «امردوئیه»، آبدر(۲) را در خود جای داده و منطقه­ای زیبا را به وجود آورده است. تنها راه خروجی این آتشفشان رودخانه­ای است، که در دهانه آن قرار گرفته است و اگر این راه خروجی را نداشت، در دهانه این آتشفشان دریاچه­ای تشکیل می­شد. رشته کوه­های شمال به طرف شرق تدریجاً ادامه داشته و تبدیل به کوه­های کم ارتفاع و تپه ماهوری می­شود و مجدداً در حوالی سرچشمه، قله­های مرتفع آتشفشان ظاهر شده و به سمت جنوب شرق ادامه می­یابند. این بخش از آتشفشان ایران­ مرکزی که به کمربند مس ایران نیز معروف است-در شهربابک چند کانسار مس پورفیری را در خود جای داده است: (میدوک،گردکوه لواری، هیجوئیه).

علاوه بر رشته کوه شمال، در جنوب شهربابک هم یک رشته کوه واقع شده که این رشته کوه، قسمتی از پیش­کوه­های داخلی زاگرس است که دنباله آن­ها تا کوه­های بشاگرد- در جنوب کهنوج، در استان کرمان- امتداد می­یابد و کوه­های عمده آن شامل کوه­های ابرقو، هرات و خاتون در( نیریز) می­باشد. این کوه­ها بیشتر آتشفشان از نوع آذرین هستند. رشته کوه جنوب منشا ریگ­های منطقه ریگ سفید است.(اسدی، ۱۳۷۷: ۳۴)

فرسایش شدید آب­ها در دوران چهارم، ضمن صاف و هموار ساختن دشت­های مجاور نواحی کوهستانی و حفر دره­های عمیق در این نواحی، انباشته شدن رسوبات در چاله­ها و نواحی پست را موجب شده، که نمونه آن چاله­ی پر شده­ای است که شهر شهربابک روستاهای اطراف، روی رسوبات آن بنا گشته است. در این چاله ناهمواری­ها و ارتفاعاتی وجود داشته است که قسمت زیادی از برآمدگی­ها و برجستگی­ها، زیر آبرفت­ها مدفون شده و تنها قله­هایی به صورت تپه­های منفرد و کوه­های کم ارتفاع و پراکنده- که در گویش محلی آن را تل می­گویند.- بر جای مانده است. در بخش میانی شهر «شهربابک» و اطراف آن این تل­ها زیادند؛ مانند«تل مصلی»،«تل پیرجل»،«تل مور»،« قلعه سفید»،« قلعه سنگ»،«تل سنگی»،«تل سیاه»،«تل گودگز»،«تل کلولو»،«تل مهرآباد(رومنی) »،«تل روزبه آباد». (عباسی میمند، ۱۳۷۷: ۴۳)

۲-۲-۲ـ دشت­ها

دشت­های منطقه شهربابک، حد فاصل ناحیه کوهستانی و گودال­ها و چاله­های کویری را می­پوشانند و اغلب، با شیب ملایم وعاری از برجستگی­های مهم هستند. به جز ناحیه جنوب غربی که بر روی گسل ده شیر بافت قرار گرفته است و برجستگی­های آن، به صورت تل­های پیوسته­ای به نام خرپشت دیده می­شوند(همان :۴۱).

دشت شمالی شهربابک، دشتی رسوبی است، ۳۰ کیلومتر از وسعت دشت شمالی را ریواس می­پوشاند که در بهار، منظره­ای بسیار زیبا به وجود می­آورد. علاوه بر دشت «بن یکه»، «دشت خبر» هم، در دامنه کوه­های شمال غربی قرار دارد. «دشت خاتون آباد» با وسعت ۳۸۴۱ کیلومتر مربع، در شمال شرقی و جنوب واقع شده است(حسینی موسی، ۱۳۸۱:۷۵).

 

۲-۲-۳ـ کویرها

کویرها و چاله­ها، که در حوالی چاله سراسری اصفهان- سیرجان گسترش یافته­اند درناحیه شهربابک، کویرهای «مروست»،‌«هرات»‌ ، « استبرق» و«خاتون آباد» را شامل می­شوند که از شمال غربی به جنوب شرقی گسترده شده­اند. این کویرها سرزمین­های سست و رم کرده­ای هستند که سطح آن­ها دارای برآمدگی­های متعدد و فراوانن می­باشد. شرایط آب و هوایی گرم وخشک،رسوبات ریزدانه و نمک­های مختلف، در پیدایش آن­ها دخالت دارند. در فصل گرما پس از تبخیر آب­های سطحی، تبخیر آب­های زیرزمینی- که در عمق کمی قرار دارند- آغاز می­شود. در بعضی کویرها ضخامت قشر نمک به ۱۰ سانتی­متر میرسد. نمک بعضی از کویرها، تامین کننده نمک مصرفی این ناحیه می­باشد. معدن نمک «استبرق» در جنوب، از این نمونه چاله­های نمک­زاری است(همان:۷۶).

۲-۳ـ آب و هوا

از آنجا که ۴۰% مساحت این شهرستان را مناطق کوهستانی در بر می­گیرد و بقیه ۶۰% را دشت­ها و کویرها پوشانده­اند، از نظر آب و هوایی دارای آب و هوای معتدل کوهستانی و نیمه صحرایی است.

۲-۳-۱ـ دما

به طور کلی، شهربابک از نقاط سردسیر استان، محسوب می­شود که در ماه­های آذر، دی و بهمن دارای حداقل دما است (حسینی موسی، ۱۳۸۱: ۶۹). نهایتحداکثردمادرگرمترینماه۳۳+ درجه ودرسردترینماهبه۲۱-درجهسانتیگرادمیرسد متوسطدرجهحرارتسالیانه ۵/۱۴ درجهسانتیگرادوتعدادروزهاییخبندانآنبیشاز۷۲روزاست.(جلالی­فر و دیگران،۱۳۹۰: ۴۹ ).

 

۲-۳-۳ـ بادها

 دور بودن از دریا و وجود کوههایی که جلوی رطوبت را از نواحی جنوب و جنوب شرق می­گیرند، همه باعث می­شوند که جبهه­های فصل گرم مانند موسمی­های اقیانوس هند در این منطقه تاثیر چندانی نداشته باشند. همچنین بادهای گرم جنوبی و جنوب غربی که از سرزمین عربستان و آفریقا می­وزند، مزید بر این علت می­باشند.

۲-۴ـ منابع آب

با توجه به اینکه شهربابک در اقلیم گرم و خشک قرار دارد، مانند تمامی شهرهای این نواحی با مشکل کمبود آب مواجه است و در میان قنات­ها نقش عمده­ای در آب­رسانی به شهر دارند

۲-۴-۱ـ آب­های زیرزمینی

راه تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی، از زمان قدیم تاکنون، در مناطق جلگه­ای این شهرستان قنات بوده و در مناطق کوهستانی، علاوه بر قنات، از چشمه و رودخانه هم در جهت تامین آب استفاده می­شده است. همه نویسندگانی که به نوعی درباره شهربابک مطلبی نوشته­اند، آب و هوای خوب آن را ستوده­اند و یادآور شده­اند که؛ آبش از قنوات و چشمه­ها سرچشمه گرفته و بسیار دلکش است.

از جمله در رساله دهات کرمان آمده است: «آب و هوای شهربابک در نهایت صفا و نزهت، آب مزارعش، غالب از قنوات است.» این شهرستان در گذشته دارای چندین رشته قنات بوده است

که امروزه در اثر حفر چاه­های عمیق و نیمه عمیق، اغلب خشک شده­اند و تعداد آن­ها کم شده است. به علت خشک­سالی­های متوالی و استفاده بیش از حد از آب­های زیرزمینی، قنات­ها بسیار کم آب شده­اند و کشاورزان را با مشکل کم آبی مواجه کرده­اند. در حال حاضر، مشکل کمبود آب و فقر منابع زیرزمینی، یکی از مشکلات جدی این شهرستان است.

 

۲-۴-۲ـ آب­های سطحی

 به طور کلی شهربابک در امتداد حوضه آبریز ابرقو- سیرجان قرار گرفته است. این حوضه در جنوب و مرکز کشور در حد فاصل بخش انتهایی ارتفاعات زاگرس و رشته کوه­های مرکزی ایران واقع شده است دارای زیر حوضه­های متعددی است. حوضه آبریز شهربابک- خاتون­آباد، به دو زیر حوضه شهربابک با وسعت ۲۰۵۵ میلومتر مربع و خاتون آباد با وسعت ۱۴۴۲کیلومتر مربع تقسیم می­شود( گزارش منابع آب ناحیه سیرجان و سازمان آب منطقه-ای کرمان، ۱۳۷۵)

دشت شهربابک عمدتاً از آب­هایی که از ارتفاعات شمال و شمال غربی، سرچشمه می­گیرند مشروب می­شود. ارتفاعات معروف به تل «خرپشت» و ادامه­ی آن سبب کند شدن جریان آب به طرف غرب شده، در شمال دشت،جهت جریان در ابتدا به سمت جنوب بوده که از حوالی جاده اصلی کم­کم به طرف جنوب شرق متمایل می­شود. به طور کلی جهت عمومی جریان، از شمال و شمال غرب به سمت جنوب شرق است که نهایتاً با آب­های خروجی منطقه ، وارد کویر رباط می­شود. تغذیه دشت خاتون آباد از تپه ماهورهای ناحیه شرق است.

تعداد صفحه :۱۳۲

قیمت :37500 تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت  serderehi@gmail.com

ارسال شده در