پایان نامه عوامل مرتبط با گرایش مادران به داشتن فرزند دوم در شهر تهران

پایان­نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته جمعیت­شناسی

عنوان:

عوامل مرتبط با گرایش مادران به داشتن فرزند دوم در شهر تهران

استاد مشاور

دکتر محمدمهدی لبیبی

تابستان ۱۳۹۴

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده و استاد راهنما در سایت درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده و استاد راهنما موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

چکیده

موضوع این تحقیق بررسی عوامل مؤثر بر گرایش مادران به داشتن فرزند دیگر (مقایسه مناطق ۱ و ۱۹ شهر تهران) است و در این زمینه در پی رسیدن به اهدافی ازجمله: شناخت تأثیر عوامل مرتبط با گرایش به داشتن فرزند دیگر، مقایسه­ی رفتار باروری و تمایلات باروری زنان ساکن در منطقه ۱ و ۱۹ شهر تهران است. اساس چارچوب ­نظری این تحقیق، نظریه­ی روان­شناسی اجتماعی (نظریه­ی عمل معقول) است. این تحقیق بر اساس پیمایش بر روی ۳۶۰ نفر از مادران مراجعه­کننده به پایگاه­های سنجش سلامت بینایی­سنجی و شنوایی­سنجی برای دانش­آموزان بدو ورود به مدرسه در منطقه ۱ و ۱۹ شهر تهران در مردادماه سال ۹۴ (از ۳ مرداد تا ۱۷ مرداد)، انجام و در مدت مذکور تا رسیدن به حجم نمونه موردنظر پوشش کامل داده شده اند. ابزار گردآوری اطلاعات، پرسشنامه­ای ساخت­یافته است. متغیر وابسته­ی تحقیق: گرایش به داشتن فرزند دیگر است که از ترکیب مقوله­های تمایل، قصد و برنامه­ریزی برای آوردن فرزند دیگر ساخته شده است. متغیرهای مستقل عبارت اند از: ارزش فرزندان، سبک ­زندگی، حمایت اجتماعی، پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانواده، اشتغال، سن ازدواج و سن زنان هنگام تولد اولین زایمان. نتایج به دست آمده از این مطالعه نشان می دهد که بین تعداد فرزندان، تعداد فرزندان قصد شده، تعداد ایده آل فرزندان و تعداد فرزندان مطلوب برای خانواده بین دو منطقه تفاوت چشم­گیری وجود ندارد و درصد اختلافشان ناچیز است. ۸/۳۵ درصد از زنان این تحقیق یک فرزند دارند که از بین این زنان تنها ۴/۱۴ درصد قصد تک­فرزندی دارند. ۴۹ درصد از زنان دو فرزند دارند که از بین آن ها حدود ۱۰ درصد گرایش به داشتن فرزند دیگر دارند مابقی قصد دارند همان دو فرزند را داشته ­باشند. ۱۴ درصد از زنان سه فرزند دارند که از بین آن ها حدود ۸ درصدشان قصد دارند فرزند چهارم را به دنیا آورند. بین متغیرهای ارزش ­فرزندان، حمایت­ اجتماعی با گرایش به داشتن فرزند دیگر رابطه معناداری وجود دارد و بین متغیر­های پایگاه اقتصادی- اجتماعی خانواده، اشتغال زنان، سن ازدواج و سن زن هنگام تولد اولین زایمان رابطه معناداری وجود ندارد.

واژگان کلیدی: فرزند آوری، تمایل، قصد، برنامه­ریزی، تهران.

پیش گفتار

باروری و گرایش به فرزند آوری از مقولات مهم در حوزه­ی جمعیت­شناسی است و ازآنجاکه این امر مهم در خانواده ها صورت می­گیرد و تحت تأثیر عوامل مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی هر جامعه است یک موضوع بین رشته ای است. پژوهشگر این تحقیق قصد دارد تا پیوندی بین رشته جمعیت شناسی و به طور اخص رفتار باروری و جامعه­شناسی خانواده برقرار کند؛ زیرا خانواده اصلی­ترین واحدی است که در آن تصمیمات باروری اتخاذ می­شود، اهداف باروری شکل می گیرد و رفتار باروری صورتی عملی و واقعی به خود می­گیرد. جامعه­ی ایران، هم چون بسیاری از جوامع درحال توسعه چند دهه است که قدم درراه مدرن شدن گذاشته و اثرات این مدرنیته نوپا و وارداتی را بر کلیه­ی ساختارها و نهادهای خود تجربه می­کند. این طور به نظرمی رسد که برخی روندها و پدیده هایی که در دهه­های گذشته منجر به تحول و دگرگونی خانواده در جوامع غربی شده­اند، امروزه به درجات مختلف، در خانواده ایرانی بروز و ظهور یافته است. تکثر و تنوع سبک های جدید زندگی خانوادگی تحت تأثیر مدرنیته و فاصله­گیری از شیوه­های سنتی الگوهای تازه­ای از زندگی خانوادگی را در سطح کلان شهر تهران به ظهور رسانیده است. امروزه ما شاهد تغییرات جمعیت شناختی و جامعه­شناختی در سطح خانواده­ها هستیم. منظور از تغییرات جمعیت شناختی تحولاتی است که در میزان باروری، تعداد فرزندان، بعد خانوار، سن ازدواج و …اتفاق افتاده است و منظور از تغییرات جامعه شناختی تغییراتی است که در ساختار خانواده یعنی روابط بین اعضای خانواده، زمینه های ارزشی خانواده، نگرش نسبت به تشکیل خانواده و اهمیت نهاد خانواده رخ داده است. اینک ما با اشکال جدیدی از خانواده روبه رو هستیم که شباهت زیادی به شکل های قدیمی آن نداشته و در جست وجوی ضوابط و معیارهای تازه ای است که به تواند علت وجودی خود را در جامعه ای که افراد به گروه های مختلف وابستگی یافته و سبک های نوین زندگی و تعامل را تجربه می کنند، ثابت کند. در جامعه ی ایرانی امروز تصور بر این است که نگرش خانواده ها نسبت به فرزند آوری و تعداد فرزندان تغییر کرده است و تک فرزندی انتخاب بیشتر زوج های تهرانی شده است؛ اما بازهم خانواده هایی هستند که خواهان داشتن بیش از یک فرزند هستند. درنتیجه شناخت عواملی که بر تصمیم زوجین به بارداری مجدد اثر می گذارد بسیار ضروری است و با شناخت این عوامل می توان از شیوع و گسترش پدیده ی تک فرزندی جلوگیری کرد. ابتدا در مقدمه این پایان نامه به روند تحولات خانواده در ایران پرداخته خواهد شد و با یک نگاه آسیب شناسانه و همه جانبه به معضلات خانواده نگاه خواهد شد و در طرح مسئله به موضوع اصلی که همانا فرزند آوری و گرایش به داشتن فرزند دیگر است خواهم پرداخت.

فهرست مطالب

عنوان                                                                                  صفحه

فصل اول: کلیات تحقیق

۱-۱ مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۲

۱-۲ طرح مسئله……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۵

۱-۳ ضرورت و اهمیت موضوع………………………………………………………………………………………………………………………… ۸

۱-۴ اهداف اصلی تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۹

۱-۴-۱ هدف اصلی……………………………………………………………………………………………………………………………………… ۹

۱-۴-۲ اهداف فرعی……………………………………………………………………………………………………………………………………. ۹

۱-۵ سؤالات تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۹

 

فصل دوم: ادبیات و پیشینه پژوهش

۲-۱ نظریه روانشناسی اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۲

۲-۱-۱ نظریه عمل معقول: عمل می­کنم درصورتی که قصد داشته باشم، قصد دارم درصورتی که ………………………. ۱۲

۲-۲ نظریه های اجتماعی- فرهنگی باروری……………………………………………………………………………………………………. ۱۴

۲-۲-۱ نظریه نوسازی………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۴

۲-۲-۲ نظریه لی­وین و اسکریم شاو…………………………………………………………………………………………………………….. ۱۶

۲-۲-۳ نظریه ارزش فرزندان……………………………………………………………………………………………………………………… ۱۷

۲-۳ نظریه های جامعه شناسی……………………………………………………………………………………………………………………….. ۲۰

۲-۳-۱ نظریه حمایت اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………… ۲۰

۲-۳-۲ نظریات سبک زندگی……………………………………………………………………………………………………………………… ۲۲

۲-۴ عوامل زمینه­ای تأثیرگذار بر باروری……………………………………………………………………………………………………….. ۲۶

۲-۴-۱ سن در اولین ازدواج………………………………………………………………………………………………………………………. ۲۶

۲-۴-۲ تولد نخستین فرزند………………………………………………………………………………………………………………………… ۲۷

۲-۴-۳ باروری و موقعیت اقتصادی و اجتماعی……………………………………………………………………………………………. ۲۸

۲-۵ پیشینه تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۲۹

۲-۵-۱ تحقیقات انجام شده درزمینه ی تک فرزندی………………………………………………………………………………………… ۲۹

۲-۵-۲ تحقیقات انجام شده درزمینه ی گرایش به داشتن فرزند دوم و سوم………………………………………………………. ۳۱

۲-۵-۳ تحقیقات انجام­شده درزمینه ی سایر متغیرهای مربوط به باروری…………………………………………………………. ۳۳

۲-۷ فرضیه­های تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………… ۳۵

 

فصل سوم: روش­شناسی پژوهش

۳-۱ مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۳۷

۳-۲ روش تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۳۷

۳-۳ جمعیت آماری……………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۳۸

۳-۴ واحد نمونه­ای………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۳۸

۳-۵ روش نمونه­گیری……………………………………………………………………………………………………………………………………. ۳۸

۳-۶ حجم نمونه…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۳۸

۳-۷ تعریف نظری و عملیاتی مفاهیم……………………………………………………………………………………………………………… ۳۹

۳-۷-۱ موضوع تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………….. ۳۹

۳-۷-۱-۱ گرایش به داشتن فرزند دیگر………………………………………………………………………………………………….. ۳۹

۳-۷-۲ عوامل……………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۰

۳-۷-۲-۱ ارزش فرزندان………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۰

۳-۷-۲-۲ سبک زندگی…………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۱

۳-۷-۲-۲-۱ مدیریت بدن………………………………………………………………………………………………………………… ۴۲

۳-۷-۲-۲-۲ رفتار مصرفی……………………………………………………………………………………………………………….. ۴۲

۳-۷-۲-۲-۳ رفتار خانوادگی…………………………………………………………………………………………………………….. ۴۲

۳-۷-۳ حمایت اجتماعی……………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۳

۳-۷-۴ سن……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۴۴

۳-۷-۵ سن ازدواج……………………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۴

۳-۷-۶ سن اولین فرزند آوری……………………………………………………………………………………………………………………. ۴۵

۳-۷-۷ پایگاه اقتصادی اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………. ۴۵

۳-۷-۸ تحصیلات……………………………………………………………………………………………………………………………………… ۴۵

۳-۷-۹ درآمد……………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۶

۳-۷-۱۰ مساحت منزل مسکونی………………………………………………………………………………………………………………… ۴۶

۳-۷-۱۱ وضعیت شغلی…………………………………………………………………………………………………………………………….. ۴۶

۳-۷-۱۲ وضعیت فعالیت……………………………………………………………………………………………………………………………. ۴۷

۳-۸ نحوه جمع آوری داده­ها………………………………………………………………………………………………………………………….. ۴۷

۳-۹ فنون مورداستفاده برای تجزیه وتحلیل داده­ها…………………………………………………………………………………………… ۴۷

۳-۱۰ اعتبار و پایایی…………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۴۸

۳-۱۰-۱ اعتبار (Validity)…………………………………………………………………………………………………………………………… 48

۳-۱۰-۱-۱ آزمون تحلیل عامل………………………………………………………………………………………………………………. ۴۹

۳-۱۰-۲ پایایی (Reliability)……………………………………………………………………………………………………………………….. 51

 

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده­ها و یافته­های تحقیق

مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۵۳

۴-۱ یافته­های توصیفی…………………………………………………………………………………………………………………………………… ۵۳

۴-۱-۱ ویژگی­های اجتماعی جمعیتی پاسخگویان و همسرانشان:…………………………………………………………………… ۵۴

۴-۱-۱-۱ منطقه سکونت:……………………………………………………………………………………………………………………… ۵۴

۴-۱-۱-۲ محله سکونت:……………………………………………………………………………………………………………………….. ۵۴

۴-۱-۱-۳ سن پاسخگویان……………………………………………………………………………………………………………………… ۵۵

۴-۱-۱-۴ سن همسران…………………………………………………………………………………………………………………………. ۵۵

۴-۱-۱-۵ میزان تحصیلات……………………………………………………………………………………………………………………. ۵۶

۴-۱-۱-۷ شاغل و غیر شاغل بودن پاسخگویان قبل از مادر شدن………………………………………………………………. ۵۷

۴-۱-۱-۸ وضعیت شغلی پاسخگویان……………………………………………………………………………………………………… ۵۸

۴-۱-۱-۹ وضعیت فعالیت همسران………………………………………………………………………………………………………… ۵۸

۴-۱-۱-۱۰ وضعیت شغلی همسران……………………………………………………………………………………………………….. ۵۹

۴-۱-۱-۱۱ مساحت منزل مسکونی……………………………………………………………………………………………………….. ۵۹

۴-۱-۱-۱۲ میزان درآمد……………………………………………………………………………………………………………………….. ۶۰

۴-۱-۲ ویژگی­های مربوط به باروری…………………………………………………………………………………………………………… ۶۰

۴-۱-۲-۱ سن ازدواج……………………………………………………………………………………………………………………………. ۶۰

۴-۱-۲-۲ تعداد فرزندان……………………………………………………………………………………………………………………….. ۶۱

۴-۱-۲-۳ سن زایمان هنگام فرزند اول…………………………………………………………………………………………………… ۶۱

۴-۱-۲-۴ سن زایمان هنگام فرزند دوم…………………………………………………………………………………………………… ۶۲

۴-۱-۲-۵ سن زایمان هنگام فرزند سوم………………………………………………………………………………………………….. ۶۳

۴-۱-۳ نگرش های پاسخگویان نسبت به باروری…………………………………………………………………………………………… ۶۴

۴-۱-۳-۱ تعداد فرزندان، تعداد فرزندان قصد شده، تعداد فرزندان ایده آل قبل از تولد اولین فرزند، تعداد فرزندان مطلوب برای خانواده:    64

۴-۱-۳-۲ گرایش به داشتن فرزند دیگر………………………………………………………………………………………………….. ۶۵

۴-۱-۳-۲-۱ نحوه­ی ساختن شاخص گرایش به داشتن فرزند دیگر: (متغیر وابسته)………………………………. ۶۶

۴-۱-۳-۳ ارزش فرزندان………………………………………………………………………………………………………………………. ۶۷

۴-۱-۳-۳-۱ نحوه­ی ساختن شاخص ارزش فرزندان:…………………………………………………………………………. ۶۹

۴-۱-۳-۴ سبک زندگی…………………………………………………………………………………………………………………………. ۶۹

۴-۱-۳-۴- ۱ نحوه­ی ساختن شاخص سبک زندگی……………………………………………………………………………. ۷۱

۴-۱-۳-۵ حمایت اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………… ۷۱

۴-۱-۳-۵-۱ نحوه­ی ساختن شاخص حمایت اجتماعی………………………………………………………………………. ۷۳

۴-۱-۳-۶ نحوه­ی ساختن شاخص پایگاه اقصادی-اجتماعی خانواده…………………………………………………………. ۷۳

۴-۲ یافته های مقایسه­ای………………………………………………………………………………………………………………………………… ۷۴

۴-۲-۱ مقایسه بین سن پاسخگویان و تعداد فرزندان…………………………………………………………………………………….. ۷۴

۴-۲-۲ مقایسه­ بین سطح تحصیلات و تعداد فرزندان…………………………………………………………………………………… ۷۵

۴-۲-۳ مقایسه بین تعداد فرزندان و تمایل پاسخگو به داشتن فرزند دیگر………………………………………………………. ۷۶

۴-۲-۴ مقایسه بین سن پاسخگویان و تمایل به داشتن فرزند دیگر…………………………………………………………………. ۷۷

۴-۲-۵ مقایسه بین تعداد فرزندان و تمایل زوجین به داشتن فرزند دیگر……………………………………………………….. ۷۸

۴-۲-۶ مقایسه بین تعداد فرزندان و تمایل، قصد و برنامه ریزی پاسخگویان…………………………………………………….. ۷۹

۴-۲-۷ مقایسه بین سن پاسخگویان و تمایل، قصد و برنامه ریزی برای داشتن فرزند دیگر……………………………….. ۸۱

۴-۳ یافته­های استنباطی………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۸۳

۴-۳-۱ آزمون فرضیه­ها………………………………………………………………………………………………………………………………. ۸۳

۴-۳-۱-۱ فرضیه اول…………………………………………………………………………………………………………………………….. ۸۳

۴-۳-۱-۲ فرضیه دوم……………………………………………………………………………………………………………………………. ۸۶

۴-۳-۱-۳ فرضیه سوم…………………………………………………………………………………………………………………………… ۸۹

۴-۳-۱-۴ فرضیه چهارم………………………………………………………………………………………………………………………… ۹۲

۴-۳-۱-۵ فرضیه پنجم………………………………………………………………………………………………………………………….. ۹۴

۴-۳-۱-۶ فرضیه ششم………………………………………………………………………………………………………………………….. ۹۷

۴-۳-۱-۷ فرضیه هفتم…………………………………………………………………………………………………………………………… ۹۹

 

فصل پنجم: خلاصه و نتیجه گیری

۵-۱ مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۰۳

۵-۲ خلاصه………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۰۳

۵-۳ یافته­ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۱۰۴

۵-۴ مقایسه نتایج و یافته ها با نظریه­های مورداستفاده………………………………………………………………………………….. ۱۰۶

۵-۵ مقایسه نتایج و یافته ها با پژوهش­های مرتبط پیشین…………………………………………………………………………….. ۱۰۷

۵-۶ نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۰۹

۵-۷ پیشنهادات عملی…………………………………………………………………………………………………………………………………. ۱۱۰

۵-۸ پیشنهادات پژوهشی…………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۱۱

منابع:…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۱۲

پیوست……………………………………………………………………………………………………………….. ۱۱۹

مقدمه

خانواده این روزها به شدت موردتوجه و مطالعه است. در کشورهای توسعه­یافته تغییرات جاری خانواده به حدی است که برخی از «زوال خانواده» صحبت می کنند و برخی جهت ارائه­ی چارچوبی برای مطالعه آن، اصطلاح «گذار جمعیتی دوم» را به کارمی برند. در کشورهای درحال توسعه نیز، در اثر تعامل عوامل و شرایط درونی با تأثیرات بیرونی، خانواده دچار تغییرات شده است و می­رود تا به طور اساسی دگرگون شود. در کشور ما نیز این روزها ضرورت توجه به خانواده و مطالعه ی آن به طور فزاینده ای احساس می­شود (سرایی،۱۳۸۵). خانواده به عنوان یک نهاد اجتماعی سابقه­ای به اندازه ی زیست بشر بر روی زمین دارد. خانواده به عنوان یک نهاد جهانی در جوامع مختلف وجود داشته و دارد. کارکرد­های خانواده نیز تقریباً در جوامع مختلف مشابه می­باشد، لیکن تغییرات مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دگرگونی­های مختلفی در آن به وجود آورده است. بیش­ترین تغییراتی که در خانواده پدیدار گردیده است مربوط به دو قرن اخیر می­باشد، یعنی از زمان پیدا یش صنعت و انقلاب صنعتی، جریانی که به دنبال آن تغییرات بی­سابقه­ای در روابط درون خانواده به وجود آمده است (شیخی، ۱۳۸۰). خانواده به عنوان یکی از اجزای جامعه باید در متن جامعه ملاحظه و تغییرات آن، همراه یا در پی تغییرات جامعه ملاحظه شود. تحولات بزرگ در جامعه نیز، از یک منظر، در پی تحولات بزرگ در تکنولوژی پیش آمده است (سرایی،۱۳۸۵). برخی پیشرفت های تکنولوژیک و فرایندهای ناشی از آن را به عنوان یکی از دلایل اساسی تغییر در ساخت خانواده مطرح می­کنند. یکی از تغییرات عمده­ای که در خانواده طی قرن اخیر اتفاق افتاده ناشی از تغییر خانواده از حالت گسترده به هسته­ای می­باشد. خانواده­ی هسته­ای به دنبال صنعتی شدن رشد و توسعه کمی و کیفی بی­سابقه­ای داشته است. قبل از دوره­ی صنعتی شدن به اقتضای جامعه­­­ی کشاورزی و سنتی، خانواده ها عموماً گسترده بودند، یعنی چند نسل مختلف درون یک خانواده با یکدیگر زندگی می­کردند ولی به دنبال توسعه صنعت و تکنولوژی، تخصصی شدن امور، توسعه فرهنگی و نظایر آن ها، پیدایش خانواده های هسته­ای اجتناب­ناپذیر شد. عواملی نظیر تحرک جغرافیایی و تحرک اجتماعی نیز در پیدایش خانواده های هسته ای نقش مؤثری داشته­اند. تحرک جغرافیایی یعنی مهاجرت و جدا شدن از زادگاه، به دنبال توسعه صنعت و تکنولوژی پدیدار گردید. این حرکت به ایجاد خانواده های هسته­ای تا حد زیادی کمک کرد، از سوی دیگر تحرک اجتماعی یعنی دست یافتن به منصب و موقعیت بالاتر و در حقیقت سیر عمودی دارد (شیخی،۱۳۸۰). تحولات و دگرگونی­های شکل گرفته درنتیجه گذار از سنت به مدرنیته تمامی ابعاد و زوایای ساختی- کارکردی خانواده­ها را تحت تأثیر قرار داده و شاید اولین اثرات مدرنیته بر نهاد خانواده، تغییر ساختار آن از گسترده به هسته ای بوده است؛ اما این ساختار جدید نیز به تدریج متناسب با الزامات و مقتضیات جامعه ی مدرن، دچار تحولاتی شده است که وضعیت آن را نسبت به گذشته به کلی متمایز ساخته است. تغییر موقعیت و جایگاه زنان و موازنه­ی قدرت آن ها با مردان، افزایش میزان طلاق، افزایش سن ازدواج، دگرگونی ارزش ها، تغییر نگرش نسبت به نقش های خانوادگی (زن، شوهر، والدین، فرزندان و…)، افقی شدن ساختار قدرت در ارتباط میان والدین و فرزندان، کاهش تمایلات باروری، فردگرایی و…ازجمله چالش­های پیش روی خانواده­هاست. مضاف بر این، اشکال جدید روابط میان والدین و فرزندان در قشرهای اجتماعی متفاوت، افزایش اشتغال زنان در خارج از خانه، افزایش تحرک اجتماعی به ویژه براثر مهاجرت، کاهش ابعاد خانواده، اهمیت روزافزون به اظهار وجود شخص و تمایل به استقلال و آزادی افراد و بسیاری از موارد دیگر، شرایط جدیدی را فراهم کرده است. این شرایط به سست شدن پیوندهای خانوادگی، روابط عاری از قدرت در درون خانواده، کاهش پایداری خانواده، کم توان شدن هنجارها در کنترل و سامان بخشی به رفتارها و روابط اعضای خانواده، تضعیف روابط عاطفی میان اعضای خانواده،­ درهم ریختن نظام سنتی تقسیم نقش ها بدون جایگزینی و مقبولیت یافتن نظامی نوین و کارآمد و بروز بسیاری عوارض و پدیده­ها منجر شده است که رصد نمودن دائمی آثار و آسیب های احتمالی ناشی از این تحولات گریزناپذیر باشد (لولاآور،۱۳۹۱).

جامعه­ی ایرانی از این امر مستثنای نیست و خانواده ایرانی با دیگر نهادهای اجتماعی تغییرات بنیادی­تری یافته است. کم تر کسی است که به تغییر خانواده باور نداشته باشد.­ این دگرگونی­ها شکل سنتی خانواده ایرانی را دستخوش تغییر کرده، روند رو به رشدی را در عرصه صنعت، شهر گرایی و تحرکات جغرافیایی، گسترش حضور زنان در فعالیت­های اجتماعی_اقتصادی و تلاش برای کسب استقلال و ادامه تحصیل، ایجاد کرده است و به نوعی تعارض بین ارزش­های سنتی و مدرن در جامعه امروزی، منجر شده است. روند عقلانی شدن زندگی، رشد فزاینده ی فردگرایی، صور نوینی از زندگی خانوادگی را به وجود آورده است. با این تغییر بسیاری از روابط درون خانواده، قوانین مربوط به ازدواج، انتخاب همسر، تعداد فرزندان و نظایر آن ها تغییر کرده است. امروزه خانواده در ایران با مجموعه­ی وسیعی از عوامل مانند فناوری­ها، جهانی­شدن، گسترش­ آموزش و آموزش عالی، فراغتی شدن جامعه، رسانه­ای شدن، مصرفی شدن، دموکراتیک شدن، زنانه شدن، مجازی شدن، شبکه­ای شدن و دیگر فرایندهای عمومی تحول فرهنگ ارتباط دارد. اگر یک چیز و تنها یک چیز در جامعه ی شهری امروز ایران به ویژه شهر تهران واقعیت محض باشد آن امر تغییر خانواده است و این واقعیت محض را همه درک و احساس می کنند. جامعه ایرانی امروز تحت تأثیر رسانه ها و جهانی­شدن و فناوری ها تغییرات گسترده ای را پشت سر می گذارد. الگوی سنتی خانواده با محوریت «مرد نان آور» و «زن خانه دار» اگرچه هنوز پابرجاست اما هرروز بیش از روز گذشته الگویی کهنه تر و قدیمی تر می­شود. به طوری که در میان زنان نوعی تغییر نگرش نسبت به ازدواج و نقش های همسری و مادری و حتی کار خانگی به وجود آمده است که به نوعی تضعیف این نقش ها را به دنبال داشته است، زیرا کارکرد اصلی زنان در خانواده مدرن برخلاف خانواده سنتی بارداری و پرورش فرزند نیست بلکه زنان در جامعه مدرن به مثابه ی موجودات اجتماعی در فضای شهری هویتی متمایز و مستقل می­نمایند و آموزش، علم، مهارت و اشتغال برای آن ها اهمیتی همپای تشکیل خانواده دارد و حتی این مسئله تا بدان جا پیش رفته که زنان نه تنها نداشتن فرزند را تهدیدی برای زندگی زناشویی خود به حساب نمی­آورند بلکه در بعضی از موارد آن را ضروری نمی­دانند. نسل جدید ما فرزند را مخل آسایش، گران قیمت و پرهزینه می­داند و با توجه به اینکه والدین دیگر خواسته های خود را ازلحاظ عواطف در فرزندان نمی یابند، تمایلی برای فرزند آوری بیشتر ندارند. گرایش به داشتن فرزند کمتر، نشانه­ی آن است که زنان به کشف های جدیدی دست یافته اند، ازجمله آنکه از محیط های کوچک خانوادگی شان بیرون آمده اند، تحصیل می کنند، در مناسبات اجتماعی شرکت می کنند و در همه­ی عرصه ها فعال اند و البته قصد دارند تا برای فرزندان خود مادران بهتری هم شوند، درواقع زنان امروز هویت زنانه­ی خود را درجاهای دیگری جز خانه و مادر شدن جست­وجو می­کنند.

پس این طور که شواهد نشان می دهد نوعی تغییر اساسی در ایستارهای افراد نسبت به ازدواج و فرزند آوری و نیز برخی الگوهای تاریخی حاکم بر خانواده صورت گرفته است. بر اساس مطالعات صورت گرفته، تغییر در ایستارهای مربوط به زندگی خانوادگی نقش تعیین کننده­ای در روندهای جمعیت شناختی داشته است (عباسی، شوازی و عسکری ندوشن،۱۳۸۴). طی سه دهه­ی گذشته میزان باروری کل از ۹/۶ فرزند در سال ۱۳۶۳ به ۸/۱ فرزند در سال ۱۳۹۰ کاهش یافت[۱] (مرکزآمارایران ۱۳۹۰). به موازات این روند کاهنده باروری، شاهد افزایش در نسبت خانواده های تک فرزند و یا بدون فرزند (خلج آبادی فراهانی، ۱۳۹۱؛ عرفانی،۱۳۸۹)، تأخیر در سن ازدواج و تأخیر در تشکیل خانواده، افزایش میزان های طلاق (کریمی،۱۳۹۰)، شیوع سقط­های جنینی عمدی (عرفانی،۱۳۸۹؛ عرفانی،۲۰۱۱a و عرفانی و مک کویلان،۲۰۰۸b) و شیوع روابط غیر نکاحی در زیر گروهای جوان جمعیتی بوده ایم. باروری پایین و به همراه این تحولات جمعیتی که دغدغه­ی کنونی سیاست­گذاران جمعیتی و اندیشمندان علوم اجتماعی در ایران است، پیامدهای اساسی را برای جامعه معاصر ایران در بر خواهد داشت (عرفانی،۱۳۹۱)؛ که در طرح مسئله و ضرورت انجام تحقیق به آن پرداخته خواهد شد.

۱-۲ طرح مسئله

باروری یکی از مهم ترین مؤلفه های تحولات جمعیتی در هر کشور است. ازاین رو، سیاست های جمعیتی در دنیا و کشورهای مختلف عمدتاً حول محور کاهش یا افزایش باروری اعمال شده است (کاظمی پور،۱۳۸۹). اهمیت ولادت (تولد مولود زنده)، برای جمعیت شناسان تا آنجاست که آن را جزو وقایع چهارگانه­ی حیاتی برمی شمارند و ازآنجاکه در افزایش یا کاهش جمعیت به طور مستقیم تأثیرگذار است، به عنوان مهم­ترین عامل حرکت زمانی شناخته می­شود. در چند دهه گذشته، ایران تغییرات مختلف ارزشی و نگرشی درزمینه ی مسئله ی باروری، ازدواج و خانواده را تجربه کرده است. یکی از عرصه­هایی که در سال های اخیر در کشور ما دستخوش تغییر و تحولات بسیاری شده، رفتار باروری و فرزند آوری است. غالباً چنین فرض شده است که وقتی ساختارهای سنتی خانواده تحت تأثیر تغییرات اجتماعی و اقتصادی در جهت جایگزینی با ساختارهای خانواده مدرن حرکت می­کند، مجموعه جدیدی از اخلاقیات و ارزش های تازه در رابطه با باروری نیز جایگزین ارزش­های قبلی می­شود. به عبارت دقیق­تر خانواده مدرن با تولید مجموعه ای از ارزش ها و ایده آل های جدید، رفتارهای باروری زوج ها را در جهت باروری پایین­تر تغییر می دهد. اگرچه میزان های باروری نمود عینی و آشکار باروری در سطح اجتماع است، اما این نمود، حاصل جمع تصمیم تک تک زنان، زوجین و خانواده­ها است و مقوله­ی فرزند آوری در حوزه خصوصی و در سطح خرد صورت می­گیرد. این زوجین و خانواده هستند که در مورد آینده ی باروری خود تصمیم می­گیرند و میزان های باروری حاصل جمع تصمیمات فردی آن هاست.

به تعبیر دیگر حق فرزند آوری در سراسر تاریخ به فامیل و خانواده و این روزها به زوجین و به خصوص زنان واگذارشده است. زوجین به خصوص زنان، بر اساس تعداد مطلوب فرزندان و در چارچوب فشارها و محدودیت هایی که در مسیر تحقق اهداف فرزند آوری شان تجربه می کنند، تصمیم می­گیرند بچه­دار بشوند یا نشوند، چند بچه داشته باشند و چه زمانی آن ها را به دنیا بیاورند (سرایی،۱۳۹۴).

بدون شک در دنیای امروز باروری به صورت یک انتخاب برای اکثر مردم در دنیا درآمده است. این انتخاب در متن اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی متفاوتی نسبت به گذشته رخ می دهد. زنان نقش ها و مسئولیت های متغیری را به منظور رویارویی با دنیای مدرن تجربه می­کنند. تغییرات به وجود آمده در دنیای مدرن، شهرنشینی و صنعتی شدن، امکان دست­یابی به آموزش متوسطه و عالی و افزایش مشارکت زنان در نیروی کار، شکل­گیری ایده های جدید در ارتباط با ظاهر فیزیکی، شرایط نوینی را خلق کرده است که در این متن جدید، باروری زنان و بسیاری پدیده­های نوین به شکلی متفاوت از گذشته بازتولید می­شود. از عناصر این نظام نوین باروری، شکل گیری صورت­های جدید تشکیل خانواده، افزایش خانواده­های تک والدی، خانواده های جدا از هم تأخیر در فرزند آوری، کاهش اندازه ایده آل خانواده را می­توان نام برد.

به نظر می­رسد فرایند کاهش باروری سه دهه­ی گذشته­ی ایران، حاصل تحولاتی است که در مؤلفه­های تعیین کننده ی رفتار و نگرش های باروری افراد صورت گرفته است که وابسته به مجموعه عوامل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی است که بر تصمیم زوجین در ارتباط با تشکیل خانواده و ترکیب خانواده ایده آل تأثیر می گذارد و باروری به عنوان یک الگوی رفتاری همانند سایر رفتارهای انسانی، تحت تأثیر شبکه پیچیده و درهم تنیده ای از عوامل قرار دارد که این عوامل در تعامل با یکدیگر، تصمیم گیری در خصوص رفتار باروری را شکل می دهند. درواقع ازآنجاکه هیچ یک از این عوامل در خلأ عمل نمی­کند، تنها با تجزیه وتحلیل روابط متقابل بین آن هاست که می­توان به درک نقش درستی از هر عامل دست یافت. رفتارهای باروری به گونه ای ظریف در بطن بافت فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی هر جامعه واقع شده اند.

سطح باروری در بسیاری از کشورهای پیشرفته صنعتی و پیشرفته غربی و آسیایی در چند دهه­ی اخیر در سطح پایین (زیر سطح جایگزین) باقی مانده است و ساختار جمعیت آن ها به طور فزاینده در حال سالخورده شدن می­باشد. جمعیت ایران نیز، اگرچه تاکنون مانند کشورهای صنعتی به طورجدی درگیر پدیده­ی سالخوردگی جمعیت نشده است، اما کمابیش مانند کشورهای پیشرفته در حال تجربه باروری سطح پایین است (عرفانی،۱۳۹۱). کاهش میزان باروری با تمایل به داشتن خانواده کوچک­تر همراه است. میزان باروری کمتر از ۲ نشانگر این است که حداقل تعدادی از زوج ها به داشتن تنها یک فرزند بسنده می کنند. در ایران میزان باروری کل از سال ۱۳۶۴ شروع به کاهش کرد و از سطح ۵/۵ در سال ۱۳۶۷، به سطح باروری جانشینی (۱/۲) در سال ۱۳۷۹ رسید و در سال ۱۳۸۵ به زیر سطح جانشینی (۹/۱) کاهش یافت. در سال ۱۳۸۵، این میزان، در شهرها به ۷/۱ و در مناطق روستایی به ۱/۲ رسید و بیشتر استان­های ایران، باروری زیر سطح جانشینی را تجربه کردند. چهار استان گیلان، سمنان، تهران و اصفهان در طی سال های ۱۳۸۵-۱۳۸۴، باروری زیر سطح جانشینی را تجربه کردند (عباسی شوازی ۲۰۰۱). به طوری که طبق تحقیقات انجام شده میزان باروری کل برای زنان شهر تهران در سال ۸۹ به ۴/۱ فرزند برای هر مادر رسیده است[۲] (عرفانی، ۱۳۹۱).

 در برخی از استان­هایی که کاهش شدید باروری تجربه کردند، اگرچه به زیر سطح جانشینی نرسیدند، اما در مناطق شهری خود میزان­های زیر سطح جانشینی را تجربه کردند (خلج آبادی فراهانی و سرایی،۱۳۹۱). دمنی (۲۰۰۳) باروری زیر نرخ جانشینی را چنین تعریف می­کند: «باروری زیر حد جانشینی، به آن سطح از باروری می­گویند که در درازمدت برای بقای جامعه ناکافی است». با توجه به این تعریف می­توان استنتاج کرد که مفهوم باروری زیر نرخ جانشینی به معنای آن سطح از باروری است که در صورت استمرار یافتن در جوامع، جمعیت هر نسل نسبت به نسل پیش از خود را کاهش داده و یا به بیان دیگر جمعیت آن جامعه را در درازمدت در معرض انقراض قرار دهد؛ بنابراین انواع جدیدی از خانواده ها در حال ظهور است که در آن ها فرزند وجود ندارد و یا به حداقل می رسد. چنین خانواده­هایی درگذشته به صورت اختیاری در جامعه ی ایران وجود نداشته است؛ اما سالیان اخیر خانواده ها به صورت تعمدی، با تأخیر در فرزند آوری مواجه هستند و مقوله­ی فرزند آوری جنبه­ی ناخواسته و اتفاقی بودن خود را ازدست داده و به امری عقلانی، زمانمند و قابل برنامه ریزی تبدیل شده است که زمان و تعداد آن را زوجین آگاهانه تعیین می­کنند. با توجه به گسترش پدیده تک­فرزندی در تهران و باروری زیر سطح جانشینی، پیدا کردن خانواده هایی که تمایل به داشتن فرزند دیگری رادارند و مقایسه­ی بین خانواده­هایی که تنها یک فرزند دارند و خانواده­هایی که بیش از یک فرزند دارند و همچنین شناخت انگیزه ها و نیات آن ها به فرزند آوری و مقایسه­ی خانواده­هایی که یک، دو، سه فرزند یا بیشتر دارند، مسئله ی اصلی این تحقیق است.

۱-۳ ضرورت و اهمیت موضوع

به موازات تحولات جمعیت شناختی در دنیا، ایران نیز تغییرات جمعیتی گسترده­ای را تجربه کرده است. طی سه دهه­ی گذشته، باروری به طرز چشمگیری کاهش پیدا کرد و علی­رغم نوسانات باروری، داده­ها حاکی از کاهش باوری طی سال های ۷۵-۱۳۶۵ می­باشد. تجربه­ی گذار باروری در ایران بیانگر آن است که هرچند اتخاذ سیاست­ها و اعمال برنامه­های تنظیم خانواده عامل مؤثری در سرعت کاهش باروری بوده است، اما رفتارهای باروری مردم تحت تأثیر عوامل، شرایط و زمینه­های دیگری شکل گرفته است که در تحلیل روندهای باروری همواره باید به آن توجه کرد (کاظمی پور،۱۳۸۹). طبق تحقیقات انجام شده، میزان باروری کل برای زنان شهر تهران در سال ۱۳۸۹ به ۴/۱ فرزند رسیده است (عرفانی،۱۳۹۱). تک­فرزندی پدیده­ای است که در سال های اخیر به ویژه در خانواده­های شهری رایج شده است، این پدیده که منجر به کاهش نرخ رشد جمعیت شده است، بارها هشدار جمعیت شناسان را در پی داشته است. مسئولان و سیاست گذاران در این زمینه هم در راستای نگرانی­ها و پیامدهایی که درباره­ی تک­فرزندی و نرخ رشد پایین جمعیت عنوان شد، در سال های اخیر دست به کار تنظیم مشوق های افزایش جمعیت شدند؛ از افزایش مرخصی زایمان گرفته تا مشوق های اقتصادی. بااین وجود، این مشوق­ها و حتی اجرای ناقص آن نتوانست تأثیر چندانی در آمارها و نمودارهای جمعیتی داشته باشد. خانواده ها خصوصاً زوج های شهری زندگی بدون فرزند یا نهایتاً داشتن تنها یک فرزند را ترجیح می­دهند. از سال ۱۳۸۵ به بعد، بیش تر استان­ها ازجمله تهران، باروری به اصطلاح کمتر از جانشینی را تجربه کردند و میزان باروری کل کم تراز ۲ نشانگر این است که حداقل تعدادی از زوج ها به داشتن تنها یک فرزند بسنده می­کنند. شهر تهران به عنوان شهری از استان تهران که باروری پایینی را دهه­های اخیر تجربه کرده و درصد قابل توجهی از جمعیت کشور و استان را در خود جای داده است، به عنوان پایتخت و ما در شهر مدرن ایران در تمام یک قرن گذشته کانون اصلی گسترش فناوری­های امروزی، مرکز نظام اداری و الگوی اصلی شهرنشینی مدرن بوده است. ازاین رو می­توان گفت مجموعه­ی عوامل تأثیرگذار بر تغییر خانواده در شهر تهران بیش از هر نقطه­ی دیگر ایران توان تغییر خانواده را داشته و عملاً این اتفاق نیز رخ داده است.

نتیجه آن که شهر تهران به عنوان پایتخت کشور، در تعیین تغییرات اجتماعی-فرهنگی نقطه ثقل ملی است و بر اساس اصل همگرایی با مرکز، ممکن است تغییرات به وجود آمده در پایتخت به زودی به سایر نقاط کشور تسری یافته و باروری کمتر از جانشینی و پایین و پدیده­ی تک­فرزندی به رژیم ملی تبدیل شود و ازنظر دموگرافیک می­تواند در بلندمدت با برخی از نتایج منفی توأم شود (مشفق،۱۳۹۱).

برای پیشگیری از رشد منفی جمعیت تعداد فرزندان به ازای هر زن باید حدود ۲ فرزند باشد؛ به همین جهت تولد فرزند دیگری غیر از فرزند اول در خانواده­های ایرانی اهمیت بسیاری برای محققان و سیاست گذاران حوزه­ی جمعیت دارد (معینی، پور رضا و ترابی،۱۳۹۱). همچنین لزوم شناخت گرایش­های فرزند آوری در بین خانواده­های دارای فرزند در شهرهای بزرگ ازجمله تهران و عوامل مرتبط با نیات و انگیزه­های مختلف افراد برای داشتن فرزند دیگری، بیش ازپیش احساس می­گردد. این نوع اطلاعات می­تواند به مؤثرتر بودن سیاست­های جمعیتی در جهت تشویق به داشتن فرزند دیگر در زنان و مردان کمک کند.

۱-۴ اهداف اصلی تحقیق

۱-۴-۱ هدف اصلی

شناخت عوامل مؤثر بر گرایش مادران به داشتن فرزند دیگر در منطقه ۱ و ۱۹ شهر تهران.

۱-۴-۲ اهداف فرعی

– مقایسه­ی رفتار فرزند آوری در منطقه ۱ و ۱۹ شهر تهران.

– مقایسه­ی تمایل، قصد و برنامه­ریزی برای آوردن فرزند دیگر در مناطق ۱ و ۱۹ شهر تهران.

– مقایسه­ی تمایل زوجین به داشتن فرزند دیگر در منطقه ۱ و ۱۹ شهر تهران.

۱-۵ سؤالات تحقیق

– آیا عوامل اجتماعی- فرهنگی نظیر ارزش ­فرزندان، حمایت­های اجتماعی، سبک زندگی، بر گرایش به داشتن فرزند دیگر مؤثر است؟

– آیا عوامل جمعیتی نظیر سن زن در هنگام ازدواج و سن زن در هنگام اولین زایمان بر گرایش به داشتن فرزند دیگر تأثیرگذار است؟

– آیا عوامل اقتصادی نظیر پایگاه اقتصادی- اجتماعی، اشتغال زن به فعالیت­های خارج از خانه بر گرایش به داشتن فرزند دیگر مؤثر است؟

_ آیا رفتار فرزند آوری در منطقه ۱ و ۱۹ شهر تهران باهم متفاوت است؟

  • آیا بین تمایل، قصد و برنامه­ریزی برای آوردن فرزند دیگر بین منطقه ۱ و ۱۹ شهر تهران اختلاف وجود دارد؟

۱.بنا بر یک برآورد که از کاربرد روش «فرزندان خود» در مورد داده­های سرشماری ۱۳۷۵ ایران به دست آمده است TFR ایران در سال ۱۳۷۵ در حدود ۶/۲ بوده است (عباسی­شوازی،۲۰۰۱). بنابر برآوردی دیگر که از کاربرد همان روش در مورد داده­های آمارگیری جمعیتی و بهداشتی ایران (IDHS) به دست آمد، TFR ایران در سال ۱۳۷۹(۲۰۰۰ میلادی) به ۲/۲ فرزند رسیده است (عباسی­شوازی،۱۳۷۹). البته این برآوردها با دسترسی به اطلاعات بیشتر احتمالاَ تعدیل و اصلاح خواند شد، اما آنچه مسلم است، آن است که باروری در ایران پس از سال ۱۳۶۵ سیر نزولی پرشتابی داشته است و برآوردهای مزبور جهت و سرعت و کاهش در سطح باروری ایران را در این فاصله­ی زمانی به خوبی نشان می­دهند (سرایی، ۵۷:۱۳۸۵).

۱.تذکر: روش­های غیرمستقیم باروری را کمتر از واقع برآورد می­کنند. در محاسبه­ی شاخص­ها و برآورد­های جمعیتی در کنارروش­های مستقیم، روش­های غیر مستقیم نیز شکل گرفته­اند. در روش­های مستقیم فرض بر آن است که هرگونه اطلاع و آماری که برای شاخص­سازی لازم باشد، در اختیار است و محدودیت و نقصی در آمار و ارقام اولیه وجود ندارد. در عالم واقع جمعیت­شناسان همواره در این شرایط مطلوب و ایده­آل قرار نداشته­اند (میرزایی،۱۳۹۰). در نتیجه روش­های غیرمستفیم باروری را کمتر از واقع برآورد می­کنند.

 

تعداد صفحه :۱۴۰

قیمت :37500 تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت  serderehi@gmail.com