پایان نامه بررسی مطبوعات ایران از ورود متفقین تا پایان جنگ جهانی دوم

پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد

رشته تاریخ-گرایش انقلاب اسلامی

عنوان: 

بررسی مطبوعات ایران از ورود متفقین تا پایان جنگ جهانی دوم

در مورد سلطنت و اقدامات رضاشاه (۱۳۲۴-۱۳۲۰)

استاد مشاور: دکتر فؤاد پورآرین

سال ۱۳۹۴

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده و استاد راهنما در سایت درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده و استاد راهنما موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

   چکیده

       پژوهش حاضر به بررسی محتوایی مطبوعات پرتعداد و موضع گیری آنها نسبت به حکومت و سلطنت رضاشاه پرداخته است تا نقش مطبوعات در عرصه سیاست پس از شهریو۱۳۲۰بیشتر روشن شود . مطبوعات در دوره پهلوی اول بیشتر به تمجید از رضا شاه می پرداختند و نسبت به اوضاع کشور و حاکمیت آن تقریباً اجازه انتقاد نداشتند و اگر مخالفتی بود ، افراد با به جان خریدن سختی ها دست به اعتراض می زدند . به نظر می رسد که مهمترین دلیل آن ، حکومت آمرانه و عدم آزادی بیان بود . اما مطبوعاتی که از سال۱۳۲۰ به بعد پس از خروج رضا شاه و اوایل دوره محمدرضاشاه  منتشر شدند ، به دلیل فضای نسبتاً باز سیاسی ناشی از حضور متفقین  و فعالیت سیاسی احزاب آزادانه به انتقاد از وضعیت بیست سال گذشته پرداختند . در این پژوهش سعی شده است دیدگاه و جهت گیری مطبوعات نسبت به سلطنت و حکومت رضاشاه ، پس از کناره گیری وی از قدرت بررسی و سپس به تحلیل و تبیین موضع گیری سیاسی جراید پرداخته شود. روش تحقیق در اثر حاضر توصیفی و تحلیلی با تکیه بر روزنامه ها به عنوان یکی از منابع در نظر گرفته شده و هم این که مدیر روزنامه مورد بررسی قرار گرفته تا دیدگاه و نظر روزنامه نگار مشخص و سپس به ذکر مقاله و تحلیل آن پرداخته شده و می توان گفت خواننده را با فضای آن عصر آشنا کرده تا شناخت مناسبی از روزنامه ها بدست آورد . قابل ذکر است که در این پژوهش روزنامه های پرتعداد (اطلاعات ، تهران مصور ، پرچم ، کیهان، ایران ،رعد امروز ، مرد امروز ، ستاره ،کوشش وآژیر) مورد بررسی قرار گرفته شده است. نوآوری این پژوهش این بود که یک نگاه متفاوت و انتقادی  به روزنامه ها و روزنامه نگاران داشته و سعی شده است از زاویه انتقادی به موضوع نگریسته شود زیرا روزنامه نگاران ممکن بود در پی منافع خود باشند و از طرف نظام حاکمه و یا بیگانگان اجیر شوند و هم چنین به دلیل خصومت های شخصی مطالبی را به چاپ برسانند ، هرچند که نمی توان تنها روزنامه ها را ملاک دقیقی برای پی بردن به اوضاع زمان رضا شاه و پس از او  قرار داد اما می تواند به عنوان موضوعی خاص و با نگاه تاریخ نگارانه بررسی شود .

واژگان کلیدی: مطبوعات ، رضاشاه ، شهریور ۱۳۲۰ ، محمدرضاشاه  ، احزاب سیاسی، متفقین  .

                                            فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                       صفحه

کلیات پژوهش

مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………۱

بیان مسئله……………………………………………………………………………………………………………………..۳

اهمیت و ضرورت تحقیق………………………………………………………………………………………………..۳

سوال های پژوهش………………………………………………………………………………………………………….۴

فرضیه های پژوهش………………………………………………………………………………………………………..۴

پیشینه پژوهش………………………………………………………………………………………………………………۵

روش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………۶

سازماندهی تحقیق………………………………………………………………………………………………………….۷

بررسی منابع……………………………………………………………………………………………………………………۷

فصل اول : اوضاع ایران پس از شهریور ۱۳۲۰

۱-۱ شهریور ۱۳۲۰ و ورود متفقین به ایران ………………………………………………………………۱۲

۲-۱ به قدرت رسیدن محمدرضاشاه …………………………………………………………………………..۱۳

۳-۱ آزادی زندانیان سیاسی ………………………………………………………………………………………..۱۶

۴-۱ مجلس پس از سقوط رضاشاه …………………………………………………………………………….۱۷

۵-۱ مجلس سیزدهم ………………………………………………………………………………………………… ۲۰

۶-۱ مجلس چهاردهم …………………………………………………………………………………………………۲۳

فصل دوم : اوضاع مطبوعات قبل و پس از سقوط رضاشاه

۱-۲ اوضاع مطبوعات در دوره رضاشاه ……………………………………………………………………………….۲۶

۲-۲ سرکوب روزنامه نگاران معترض ………………………………………………………………………………….۲۷

۳-۲ اختناق حاکم بر مطبوعات ………………………………………………………………………………………….۳۱

۴-۲ ویژگی مطبوعات پس از شهریور ۱۳۲۰ …………………………………………………………………….۳۵

۵-۲ گسترش مطبوعات و افزایش کمی و کیفی…………………………………………………………………۳۸

۶-۲ آزادی نسبی مطبوعات……………………………………………………………………………………………….. ۴۱

۷-۲ دیدگاه روزنامه نگاران نسبت به سلطنت رضا شاه ……………………………………………………..۴۸

۸-۲ مخالفان آزادی مطبوعات ……………………………………………………………………………………………۵۶

۹-۲ واقعه ۱۷ آذر و توقیف جمعی روزنامه ها ………………………………………………………………….۵۹

فصل سوم : مطبوعات موافق و منتقد

۱-۳ مطبوعات موافق ………………………………………………………………………………………………………۶۶

        1-1-3  روزنامه اطلاعات ………………………………………………………………………………………………………۶۷

۲-۱-۳ روزنامه تهران مصور ……………………………………………………………………………………………….۷۶

۳-۱-۳ روزنامه پرچم ………………………………………………………………………………………………………….۸۵

۴-۱-۳ روزنامه کیهان …………………………………………………………………………………………………………۹۲

         2-3  مطبوعات منتقد…………………………………………………………………………………۱۰۱

         1-2-3 روزنامه ایران ………………………………………………………………………………………………………..۱۰۱

 2-2-3 روزنامه رعد امروز ……………………………………………………………………………………………….۱۰۷

 3-2-3 روزنامه مرد امروز ……………………………………………………………………………………………….۱۱۰

 4-2-3 روزنامه رهبر ……………………………………………………………………………………………………….۱۱۶

۵-۲-۳ روزنامه ستاره ……………………………………………………………………………………………………….۱۲۰

۶-۲-۳  قیام ایران ……………………………………………………………………………………………………………۱۲۱

۷-۲-۳ روزنامه آژیر ………………………………………………………………………………………………………….۱۲۳

۸-۲-۳ روزنامه کوشش …………………………………………………………………………………………………….۱۲۴

فصل چهارم :   احزاب

۱-۴ تشکیل احزاب …………………………………………………………………………………………………………..۱۲۸

۲-۴ احزاب و مطبوعات ……………………………………………………………………………………………………۱۲۹

۳-۴ حزب ارداه ملی …………………………………………………………………………………………………………۱۳۳

۴-۴ حزب ایران ………………………………………………………………………………………………………………..۱۳۷

۵-۴ حزب توده …………………………………………………………………………………………………………………۱۴۲

۶-۴ حزب پیکار ……………………………………………………………………………………………………………….۱۴۶

۷-۴ حزب وطن ………………………………………………………………………………………………………………..۱۵۰

۸-۴ حزب عدالت ……………………………………………………………………………………………………………..۱۵۳

۹-۴ حزب مردم ……………………………………………………………………………………………………………….۱۵۶

۱۰-۴ حزب همراهان ……………………………………………………………………………………………………….۱۵۷

فصل پنجم :  عکس العمل و اقدامات دربار  در برابر مطبوعات منتقد

۱-۵ محمدرضاشاه و بی پروایی مطبوعات ……………………………………………………………………….۱۶۱

۲-۵ عکس العمل شاه مستعفی در برابر انتقادات ……………………………………………………………۱۶۸

۳-۵ سانسور روزنامه ها  …………………………………………………………………………………………………..169

     4-5 محرمعلی خان نمادسانسور پهلوی …………………………………………………………………………….۱۷۲

۵-۵ توقیف روزنامه ها  …………………………………………………………………………………………………….175

نتیجه ………………………………………………………………………………………………………………….۱۷۸

ضمائم…………………………………………………………………………………………………………………..۱۸۲

منابع و مأخذ………………………………………………………………………………………………………. ۱۹۴

مقدمه

روزنامه از لوازم یک جامعه مدرن است وکارکرد اصلی مطبوعات آگاهی رسانی و آموزش است ، مطبوعات در تشدید و تسهیل تحولات سیاسی اجتماعی جامعه  نقش دارند و همچون ابزاری آگاهی بخش و جهت دهنده به افکار عمومی نقش غیر قابل انکاری در حرکت جوامع امروزی دارند . حال آن که حکومت های مستبد به هیچ روی این نقش ها را به رسمیت نمی شناسند . بعضی از پژوهشگران حوادث دنیا معتقدند که تعدادی از جنگ های بزرگ را روزنامه ها به وجود آورده اند چون آنها تکیه بر افکار عمومی دارند به جای این که صلاح ملت خود را در نظر بگیرند وسعی کنند ریشه عدوات و دشمنی را از دلها بزدایند ،کینه های دیرین را تجدید و احساسات خصومت آمیز را تحریک می نمایند . روزنامه ها به همان اندازه که پیرو افکار عمومی هستند بر افکار عمومی هم تأثیر گذار هستند وگاهی ممکن است متن مقاله روزنامه موجب سوء تفاهم شود . بنابراین وظیفه وجدانی ارباب قلم است که هنگام قلم فرسایی قبل از افکار عمومی حقایق جامعه  خود را در نظر بگیرند .

       روزنامه در ادبیات تاریخی ایران مفهوم ثبت وقایع روزانه و یاداشت را داشته اشت که برای روشن ساختن افکارعمومی در زمینه های مختلف به طور منظم طبع و نشر می گردد . نخستین روزنامه ایرانی به نام کاغذ اخبار در ۱۲۵۳ ه.ق( ۱۲۱۶هش ) توسط میرزا صالح شیرازی منتشر شد . مطبوعات که سابقه آن به قبل از مشروطیت برمی گردد ، در گذر زمان فراز و نشیب های زیادی را طی کرده اند ، گاه آزادانه عمل نمودند و از کنترل حکومت خارج شدند و گاه در فضایی کاملا بسته قرار گرفته اند .

وفور و گسترش مطبوعات ، حاصل یک حادثه بزرگ در هر کشوری است . شکست ایران از روسیه ، انقلاب مشروطه ، جنگ جهانی ، سقوط رضاشاه ازجمله عرصه گاه هایی است که به گسترش مطبوعات در کشور ما کمک کرد . پس از شهریور ۱۳۲۰هر دولتی که روی کار می آمد متوجه این موضوع بود که غیر از دولت و مجلس یک قوه دیگری در کشور است که بدون همکاری و حس تفاهم با آن نمی توان حکومت کرد  و هر یک از دولت ها به نوعی مدیران جراید را دعوت کرده و جلساتی را با آنان تشکیل داده و خواهان همکاری با آنها می شدند و انتظار رئیس دولتها عموماً این بوده است که روش خود را ادامه دهند و مطبوعات نیز آنها را دراجرای امور تأیید کنند ، البته این دعوتها به جایی نمی رسید و مطبوعات نیز از فرصت به دست آمده پس از شهریور بیست استفاده کرده و شروع به انتقاد از حکومت گذشته و دولت های جدید کردند . افزایش کمی وکیفی و چاپ مقالات در نشریات ، نشان از رهایی آنها از خفقان و جو پلیسی جامعه بود.    لذا جای دارد تأملی برروی جهت گیری و موضع گیری مطبوعات پس از استعفای رضاشاه نسبت به سلطنت و اقدامات او صورت گیرد .

در این پژوهش برای بررسی مواضع مطبوعات  بیشتر تکیه بر روزنامه ها شده است . اما برای استفاده از منابع مطبوعاتی و دسترسی به آنها مشکلاتی وجود داشت . اغلب آن ها به دلیل فرسودگی در اختیار گذاشته نمی شدند  و باید از اسکن آنها استفاده می شد که بسیار وقت گیر و زمان بر بود .  بعضی از روزنامه ها اسکن نشده بودند و اصل آنها هم به دلیل پوسیدگی در دسترس قرار نمی دادند ، همچنین بعضی شماره های روزنامه ها نیز وجود نداشت . موضع قابل توجه دیگر در امر این پژوهش ، کتبی که دقیقاً  با همین مضمون باشد نگاشته نشده بود . با تمام زحمات و تلاشهایی که بیش از یکسال مصروف این پژوهش شد از دیگر پژوهشگران انتظار است که در رفع نقایص و تکمیل آن بکوشند.

بیان مسئله  :

       مطبوعات به عنوان یکی از ابزارهای مهم ارتباطی و رسانه مهم خبری در هر جامعه است . به گونه ای که با گسترش آزادی،کیفیت و کمیت مطبوعات بالا می رود و با وجود حکومت آمرانه دچار رکود می شود. در ایران معاصر نیز سرنوشت مطبوعات معمولاً با نوع حکومت ها گره خورده است . پس از خروج رضاشاه درسال ١٣٢٠و روی کار آمدن محمد رضاشاه دوره اختناق رضاشاه به اتمام رسید و شاه جوان در تلاش برای تثبیت موقعیت خود بود . در این بین فضای باز سیاسی در زمینه های مختلف از جمله مطبوعات پدید می آید که قبل از شهریور ۱۳۲۰جراید به دلیل عدم آزادی و استقلال نسبی ، بیشتر در خدمت اهداف حکومت بودند . لذا در دوره پهلوی اول سانسور بر مطبوعات حاکم بود اما پس از ورود متفقین و خروج رضاشاه از ایران فصل جدیدی برای جراید آغاز می شود . روزنامه ها و مجلات بسیاری مجوز فعالیت می گیرند و رشد کمی پیدا می کنند . به این ترتیب  فرصتی پدید می آید تا نویسندگان و روزنامه نگاران  در عرصه فعالیت های سیاسی و اجتماعی خود نمایی کنند .  

      از ویژگی های مهم و بارز مطبوعات پس از رضا شاه ، آزادی در بیان مطالب ، صراحت قلم ، و حمله به دولت ها و از لحاظ کیفی انتشار صد ها روزنامه و به لحاظ کمی وجود طیف های مختلف از جمله مطبوعات دست چپی و دست راستی یا واقع بین و غیر واقع بین می باشد . با شروع دوره پهلوی دوم به دلیل فضای بازی که به دلایل مختلف در ابتدای  این دوره وجود دارد و هنوز قدرت محمد رضاشاه تثبیت نشده است که شاهد انتقاد هایی در مطبوعات بر علیه سلطنت رضاشاه هستیم زیرا محدودیت و سانسوری بر جراید این دوره  اعمال نمی شد . بر این اساس بررسی مطبوعات پس از شهریور ١٣٢٠ تا پایان جنگ جهانی دوم ١٣٢۴می تواند شناخت و تحلیل تاریخ پژوهان را بالا ببرد .

اهمیت و ضرورت تحقیق :

        با توجه به این که دوره پهلوی دوم از ادوار حساس و بحث برانگیز تاریخ ایران است با از بین رفتن اختناق زمان رضاشاه ،  فضای باز سیاسی ایجاد می شود که در این دوره مشارکت هر چه بیشتر توده مردم و احزاب سیاسی و انتشار روزنامه های متعدد وجود دارد که شروع به انتقاد از دوره قبل می نمایند . این در حالی است که دوران پهلوی اول به دلیل فضای بسته و سانسور مطبوعات ، اغلب اقدامات رضاشاه مورد تعریف و تمجید بود . برای بررسی زوایای مختلف حکومت رضاشاه و ارزیابی حکومت وی ، نگاه روزنامه ها و مجلات منتشر شده پس از خروج رضا شاه دارای اهمیت بسیار می باشند و ما را با سلطنت سرنگون شده بیشتر و بهتر آشنا خواهد کرد . لذا آشنایی با این فضای مطبوعاتی  ما را به درک هر چه عمیق تری از این دوره خواهد رساند .

سوال های پژوهش :

سوال اصلی : موضع گیری مطبوعات ایران از ورود متفقین تا پایان جنگ جهانی دوم ( ١٣٢٠ تا ١٣٢۴) در مورد سلطنت رضاشاه چگونه بوده است ؟

سوال فرعی :

       1- مهمترین روزنامه ها وروزنامه نگارانی که در این دوره به فعالیت پرداختند کدامند و درباره سلطنت رضا شاه چه رویکردی داشتند ؟

        2- وضعیت مطبوعات قبل و پس از سقوط رضاشاه  چگونه بوده است و تا چه اندازه توانستند حقایق را منعکس کنند ؟

فرضیه پژوهش :

با ایجاد بستری مناسب برای فعالیت های سیاسی پس از سقوط رضاشاه و روی کار آمدن محمدرضاشاه که هنوز قدرتش تثبیت نشده و بی تجربه بود شرایط مساعدی هر چند محدود برای قشر روشنفکر و به تبع آن توده های مردم به وجود آمد و مشارکت سیاسی بالا رفت و به نظر می رسد جراید در مورد سلطنت رضاشاه  اظهار نظر آزادانه تری داشتند و شروع به انتقاد ازدوران بیست ساله سلطنت رضاشاه نمودند و بعضی از روزنامه ها نیز در مقام دفاع ازسلطنت و اقدامات پهلوی اول بر آمدند . این در حالی است که در دوره رضاشاه به دلیل جو اختناق و سانسور مطبوعات نمی توانستند نظرات خود را آزادانه بیان کنند .

روش تحقیق :                  

       روش تحقیق در این پایان نامه توصیفی- تحلیلی بوده که بر تاریخ نگاری مطبوعات استوار بوده است   و روش گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه ای و اسنادی ( مقالات، مجلات، اسناد، کتب ، گزارشها….) می باشد و پس از جمع آوری اطلاعات از مطبوعات  به تجزیه و تحلیل آنها پرداخته شده است .

 

سازماندهی تحقیق:

این پژوهش در پنج فصل تنظیم شده است. فصل اول به بررسی اوضاع ایران پس از شهریور ۱۳۲۰و خروج رضا شاه و ایجاد فضای باز سیاسی هم چنین برقراری دوره های مجلس ملی سیزدهم و چهاردهم و فضای حاکم بر مطبوعات در این دوره بررسی شده و در فصل دوم به صورت مقایسه ای و تطبیقی ، ویژگی های روزنامه ها قبل و بعد از سلطنت رضا شاه را برشمرده و در فصل بعدی با مشخص نمودن روزنامه های موافق و مخالف و معرفی روزنامه نگاران  آنها ، به تحلیل این مطبوعات پرداخته شده است ، در فصل چهارم با بررسی احزاب در این دوره ، تاثیرگذاری و نقش آنان را در روزنامه ها ذکر نموده و فصل پایانی به واکنش حکومت در برابر مطالب و انتقادات روزنامه ها و قوانین حاکم بر مطبوعات و چند و چون سانسور در این زمانه اختصاص می یابد . و در نهایت با نتیجه گیری از رویداهای به وجود آمده و تغییرات سیاسی و نظام حاکمه و تاثیر آن بر جامعه و نهادهای مختلف از جمله مطبوعات و واکنش آنها به سلطنت پیشین و پیش رو ، به نقش و اهمیت روزنامه ها در این دوره پرداخته و دیدگاه غالب آنان نسبت به سلطنت رضا شاه برشمرده شده است  .

بررسی منابع :

در این پژوهش بیشتر از روزنامه ها استفاده شده است . از جمله روزنامه اطلاعات : صاحب امتیاز عباس مسعودی که از روزنامه های پرتعداد و با سابقه که به حمایت حکومت پهلوی اول و دوم می پرداخت . روزنامه تهران مصور: صاحب امتیاز احمد دهقان این روزنامه نیز موافق دربار و حکومت پهلوی بود . روزنامه پرچم: صاحب امتیاز سیداحمدکسروی این روزنامه از حامیان دوره رضاشاهی بود. روزنامه کیهان : صاحب امتیاز عبدالرحمن فرامرزی  و با حمایت مالی محمدرضا شاه تأسیس شد . روزنامه ایران : صاحب امتیاز زین العابدین رهنما که بعد از شهریور ۱۳۲۰ به انتقاد از دوره رضا شاهی پرداخت. روزنامه رعد امروز: مدیر مسئول آن مظفر فیروزبود که به انتقادات تند از دوره پهلوی اول می پرداخت .

روزنامه مرد امروز : صاحب امتیاز محمد مسعود قمی که به شدت به انتقاد از نظام گذشته و جدید می پرداخت . روزنامه های رهبر، ستاره ، قیام ایران،کوشش ،آژیر که همگی از روزنامه های مخالف و منتقد بودند که در متن پایان نامه به بررسی آنها پرداخت شده است . در مورد مطبوعات و اوضاع ایران پس از شهریور بیست کتاب هایی نگاشته شده است . که در ذیل به بررسی تعدادی از آنها پرداخته شده است .  

“شهریور ۲۰و مطبوعات ایران”  اثر الول ساتن

پژوهشی در ساختار مطبوعات ایران ۱۳۲۶-۱۳۲۰ که توسط مأمور سیاسی دولت انگلیس به نام ” الول ساتن ” که در این سالها در ایران به سر می برد گردآوری شده است . او ابتدا کارمند شرکت نفت انگلیس و ایران و سپس وابسته مطبوعات انگلیس در ایران بود . به همین دلیل در مقام وابسته مطبوعات سفارت انگلیس از چند و چون کار مطبوعات ایران اطلاع داشت. این کتاب تقریبا ًارائه دهنده فهرست کاملی از مطبوعات ایران در خلال این دوره پرماجرا است . فصل اول این کتاب به تحقیق در مورد وضعیت مطبوعات ایران از سال ۱۳۲۶- ۱۳۲۰ می پردازد . فصل دوم نیز شامل فهرست نشریات فارسی و غیر فارسی منتشر شده در این دوره شش ساله است .  این کتاب با سه ترجمه متفاوت قابل دسترسی است . ترجمه اول دکتر حسین ابوترابیان ،  ترجمه دوم یعقوب آژند و ترجمه سوم توسط دکتر گوئل کهن می باشد . ساتن ۴۶۸ عنوان نشریه را در این کتاب آورده است . در ترجمه گوئل کهن تعداد ۱۶۳ عنوان نشریه افزون بر فهرست ساتن دارد . از این تعداد ۱۱۸ عنوان آن در ترجمه حسین ابوترابیان آمده است  که هر دو مترجم منبع و مأخذ را اعلام نکرده اند . اما ترجمه یعقوب آژند فقط ترجمه ساتن است و چیزی اضافه نشده است .   

  ” اسناد مطبوعاتی ایران از ۱۳۳۲-۱۳۲۰تالیف محسن روستایی ، غلامرضا سلامی ،               این کتاب در چهار جلد تألیف شده است . که بیشتر  اسناد این مجموعه به قوانین و مقرارات حاکم بر مطبوعات و هم چنین  اسنادی که مربوط به مجوز و انتشار جراید و اسناد مربوط به توقیف روزنامه ها  نظر دارد . 

تعداد صفحه :۲۱۴

قیمت :37500 تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت  serderehi@gmail.com

ارسال شده در