پایان نامه بررسی جایگاه و نقش خاندان قراگوزلو در تحولات سیاسی، اجتماعی همدان

 متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته تاریخ

دانشگاه پیام نور

دانشکده علوم انسانی

پایان نامه

برای دریافت مدرک کارشناسی ارشد

رشته‌ تاریخ ایران اسلامی

گروه تاریخ

عنوان پایان نامه :

بررسی جایگاه و نقش خاندان قراگوزلو در تحولات سیاسی، اجتماعی همدان از آغاز دوره­ی قاجار تا انقلاب مشروطه

استاد مشاور:
دکتر علیرضا علی صوفی

شهریور  1394

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده و استاد راهنما در سایت درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده و استاد راهنما موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

چکیده

 

خاندان قراگوزلو از جمله خاندان­های مقتدر ترکمان به شمار می­روند، که نقش بسزایی در حوادث تاریخ معاصر کشور ما را ایفاء کردند. از جمله نقشی که در روی کار آمدن ایل قاجار برعهده داشته­اند و متعاقب آن نفوذ و اقتداری که به خاطر نزدیکی به کانون قدرت به دست آورده­اند.

مهمترین کانون قدرت خاندان مذکور شهر همدان بوده است، که در واقع پاداشی بود که در ازای خدمات شایان اُمرای این طایفه به سلاطین قاجار، به آن­ها اعطاء شده بود. حضور دیر پای این طایفه در شهر همدان باعث ایجاد تغییرات دامنه­داری در حوزه­های مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این منطقه شده است.

شرح و توصیف تبارنامه این خاندان، اوضاع سیاسی و اجتماعی همدان در دوره­ی قاجار و نقش امرای خاندان مذکور در حوادث و رخدادهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و نتایج و تبعات آن مهمترین موضوعاتی می­باشد که در پژوهش کنونی، با تکیه بر منابع کتابخانه­ای و داده­های اسنادی مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته است.

واژگان کلیدی: همدان، قاجار، مشروطیت، قراگوزلو، حاجیلو، ناصرالملک.

 عنوان                                                                                                           صفحه                                                                                                                                                                  

فصل اول : کلیات تحقیق

۱-۱- مقدمه………………………………………………………………………………………………….. ۲

۱-۲- طرح مساله و بیان آن………………………………………………………………………………. ۳

۱-۳- سوالات تحقیق………………………………………………………………………………………. ۵

۱-۴- اهداف تحقیق……………………………………………………………………………………….. ۵

۱-۵- اهمیت و ضرورت تحقیق………………………………………………………………………… ۶

۱-۶- سابقه و ضرورت انجام تحقیق…………………………………………………………………… ۶

۱-۷- فرضیه‌ها………………………………………………………………………………………………. ۷

۱-۸- بررسی و نقد منابع…………………………………………………………………………………. ۸

۱-۸-۱- تاریخ­های عمومی و سلسله­ای دوره­ی قاجار…………………………………………….. ۸

۱-۸-۲- کتاب­های خاطرات…………………………………………………………………………….. ۸

۱-۸-۳- مأخذ و مجموعه­های اسنادی…………………………………………………………………. ۱۰

فصل دوم:  اوضاع اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی همدان در دوره­ی قاجار

۲- جغرافیای همدان………………………………………………………………………………………… ۱۴

۲-۱- فرهنگ و زبان………………………………………………………………………………………. ۱۴

۲-۲- عشایر استان همدان………………………………………………………………………………… ۱۵

۲-۳- مناطق چهارگانه و قدیمی همدان……………………………………………………………….. ۱۶

۲-۳-۱- درود آباد…………………………………………………………………………………………. ۱۶

۲-۳-۲- بنه بازار…………………………………………………………………………………………… ۱۷

۲-۳-۳- مختاران محلات دوگوران…………………………………………………………………….. ۱۷

۲-۳-۴- منطقه­ی جولاهان……………………………………………………………………………….. ۱۷

۲-۳-۵- قریه­ی شورین…………………………………………………………………………………… ۱۸

۲-۴- راسته بازارهای همدان……………………………………………………………………………… ۱۹

۲-۵- اوضاع اجتماعی همدان……………………………………………………………………………. ۲۰

۲-۶- اقشار اجتماعی همدان در دوره­ی قاجار………………………………………………………. ۲۰

۲-۶-۱- حکومتی­ها……………………………………………………………………………………….. ۲۰

۲-۶-۲- خوانین……………………………………………………………………………………………. ۲۱

۲-۷- خوانین قراگوزلو به دو تیره تقسیم می­شدند………………………………………………….. ۲۲

۲-۸- اعیان و اشراف………………………………………………………………………………………. ۲۴

۲-۹- روحانیون…………………………………………………………………………………………….. ۲۵

۲-۱۰- دهقانان و رعایا…………………………………………………………………………………… ۲۷

۲-۱۱- اقلیت­های مذهبی…………………………………………………………………………………. ۲۸

۲-۱۲- اوضاع فرهنگی……………………………………………………………………………………. ۳۱

۲-۱۳- مدارس همدان در دوره­ی قاجار………………………………………………………………. ۳۳

۲-۱۳-۱- مدارس خارجی همدان در دوره­ی قاجار……………………………………………….. ۳۳

۲-۱۳-۲- مدارس داخلی همدان در دوره­ی قاجار…………………………………………………. ۳۴

۲-۱۴- اوضاع اقتصادی…………………………………………………………………………………… ۳۶

۲-۱۵- اوضاع سیاسی…………………………………………………………………………………….. ۳۹

فصل سوم: اصل و نسب و تبار قراگوزلوهای همدان

۳- قراگوزلوهای همدان……………………………………………………………………………………. ۴۳

۳-۱- حاجیلوها…………………………………………………………………………………………….. ۴۴

۳-۲- مشهورترین امرای اربعه قراگوزلو……………………………………………………………….. ۵۱

۳-۳- محمد باقر خان قراگوزلو…………………………………………………………………………. ۵۳

۳-۴- عاشقلوهای همدان………………………………………………………………………………….. ۵۵

۳-۴-۱- رستم خان قراگوزلو……………………………………………………………………………. ۵۵

۳-۴-۲- امیرتومان قراگوزلو …………………………………………………………………………….. ۵۷

۳-۴-۳- عبدالعلی خان منصورالدوله قراگوزلو………………………………………………………. ۶۱

۳-۵- خاندان امیرافخم شورینی………………………………………………………………………….. ۶۲

۳-۵-۱- زین ­العابدین خان حسام­الملک شورینی…………………………………………………… ۶۲

۳-۵-۲- غلامرضا خان احتشام­الدوله شورینی……………………………………………………….. ۶۵

۳-۵-۳- غلامعلی­ خان حسام‌الملک سوم شورینی …………………………………………………. ۶۵

۳-۶- مباشران……………………………………………………………………………………………….. ۶۶

۳-۶-۱- اقبال‌الممالک ……………………………………………………………………………………. ۶۶

۳-۶-۲- مسعودالملک…………………………………………………………………………………….. ۶۶

۳-۶-۳- میرزا علی ­مظهر…………………………………………………………………………………. ۶۶

۳-۶-۴- میرزا اسدالله خان معزز السلطان……………………………………………………………… ۶۶

۳-۷- خاندان بهاء‌الملک آبشینی………………………………………………………………………… ۶۷

۳-۸- آبشینه…………………………………………………………………………………………………. ۶۷

۳-۹- شاخه ضیاءالملک­های همدانی…………………………………………………………………… ۶۸

۳-۹-۱- حسین ­قلی­ خان همدانی……………………………………………………………………… ۶۸

۳-۹-۲- امیرتومان حسینعلی خان ضیاءالملک دوم…………………………………………………. ۶۹

۳-۱۰- شاخه بهاءالملک­های همدانی………………………………………………………………….. ۷۱

۳-۱۰-۱- علیقلی­ خان بهاءالملک دوم……………………………………………………………….. ۷۱

۳-۱۱- سنگستانی‌های همدان……………………………………………………………………………. ۷۲

۳-۱۱-۱- فضل‌الله خان میرپنج انتصارالملک………………………………………………………… ۷۳

۳-۱۱-۲- محمد باقرخان عنایت‌السلطنه سنگستانی………………………………………………… ۷۳

۳-۱۲- مباشران……………………………………………………………………………………………… ۷۴

۳-۱۲-۱- حاجی میرزا نصرالله مباشر………………………………………………………………….. ۷۴

۳-۱۲-۲- محمدخان میرپنج تفریجانی………………………………………………………………… ۷۵

۳-۱۲-۳- مفخم‌السلطان………………………………………………………………………………….. ۷۵

۳-۱۳- خاندان امیرنظام لتگاهی…………………………………………………………………………. ۷۵

۳-۱۳-۱- امیرتومان عبدالله خان ساعدالسلطنه……………………………………………………….. ۷۶

۳-۱۳-۲- محتاج­علی­ خان اجلال­الممالک……………………………………………………………. ۷۶

۳-۱۳-۳- منصورعلی سردار اکرم دوم………………………………………………………………… ۷۷

۳-۱۴- خاندان ناصر­الملک بهاری………………………………………………………………………. ۷۷

۳-۱۴-۱- میرزا ابوالقاسم خان ناصرالملک دوم…………………………………………………….. ۷۷

فصل چهارم: نقش خوانین و امراء قراگوزلو در تحولات سیاسی و اجتماعی همدان

۴- نقش امرای قراگوزلو در روی کار آمدن سلسله­ی قاجاریه…………………………………….. ۸۳

۴-۱- همدان در عهد مشروطیت………………………………………………………………………… ۸۶

۴-۲- شورش نان­ خواهی و نقش امرای قراگوزلو در این حادثه…………………………………. ۹۰

۴-۳- دسیسه خوانین قراگوزلو علیه وکیل­الرعایا…………………………………………………….. ۹۷

۴-۴- همدان در دوران استبداد صغیر………………………………………………………………….. ۱۰۱

۴-۵- شورش ابوالفتح میرزا سالارالدوله ………………………………………………………………. ۱۰۸

۴-۶- نقش خاندان قراگوزلو در تحولات فرهنگی شهر همدان…………………………………… ۱۱۴

۴-۷- محتویات کتابخانه­ی اعتمادیه همدان……………………………………………………………. ۱۱۷

 

نتیجه­گیری…………………………………………………………………………………………………….. ۱۱۹

منابع و مأخذ ………………………………………………………………………………………………… ۱۲۲

ضمائم (تصاویر و اسناد)…………………………………………………………………………………… ۱۲۷

پیشگفتار

در تاریخ ایران بعد از اسلام ایلات و عشایر نقش مهمی را در کسب قدرت و­ آمد ­و­ شدهای سیاسی حکومت­ها بازی می­کنند. به­ طوری که بسیاری از حکومت­های این دوره یا به طور مشخص از خاستگاه ایلی و عشیره­ای برخوردار می­باشند و یا به کمک عناصر ایلی به قدرت رسیده­اند؛ همین موضوع ما را به این نکته رهنمون می­سازد که تحقیق و پژوهش پیرامون حکومت­های ایران بعد از اسلام بدون مطالعه و شناخت دقیق عناصر ایلی و قبیله­ای امکان­پذیر نمی­باشد، یا به عبارت دیگر     ما بدون شناخت این عنصر حیاتی در تاریخ ایران قادر به درک و شناخت روند تحولات و تغییرات تاریخ ایران نخواهیم بود.

بدیهی است خاندان قاجار که از خاستگاه ایلاتی و عشیره­ای برخوردار بوده و با تکیه بر عنصر ایلی به قدرت رسیده­اند، هم از این قاعده مستثنی نمی­باشد و عنصر ایل نقش مهمی در تأسیس سلسله­ی قاجار برعهده داشته است؛ با این تفاوت که این سلسله نه تنها از حمایت عناصر داخلی ایلی برخوردار بوده بلکه حمایت عناصر بیرونی و ایلات خارجی را هم کسب کرده است و با کمک آن­ها در نهایت در نزاع با سلسله رقیب یعنی زندیه فاتح و پیروز بیرون می­آید.

مهمترین عامل خارجی یا عنصر ایلی بیرون که در به قدرت رسیدن سلسله قاجار نقش مهمی ایفا می­کند؛ ایلات ترکمن قراگوزلو می­باشند که نه تنها در بدو ظهور این سلسله بلکه تا پایان عمر حکومت این سلسله نقش مهمی در حوادث و رخدادهای این دوره بر عهده داشتند و به نوعی بازوی اصلی سلسله­ی قاجار و مهمترین تکیه­گاه این حکومت به شمار می­آیند.

نظر به نقش مهم این عنصر در دوران حکومت قاجار و نقش مهم آن­ها در تحولات سیاسی و اجتماعی شهر همدان که به عنوان تیول در ازای خوش­­­ خدمتی به سلسله­ی قاجار به آن­ها اعطاء شده است؛ لذا تحقیق کنونی برآنست تا با تکیه بر منابع و مأخذ سیر وقایع و رخدادهای مرتبط با این مسأله را به طور کامل مورد بررسی قرار دهد. جهت تسهیل امر و جلوگیری از تداخل موضوعات تقسیم­بندی مطالب یا به عبارت بهتر فصل­بندی لازم می­باشد؛ به تبعیت از این قاعده فصل یکم تحقیق کنونی؛ کلیات و عناصر مرتبط با آن همچون تعریف مساله، سؤالات و فرضیه­ها را مورد بررسی و واکاوی قرار خواهیم داد.

در فصل دوم پژوهش کنونی به اوضاع عمومی همدان در دوره­ی ظهور ایل قاجار و اوضاع سیاسی و اجتماعی این شهر در طی این دوره خواهیم پرداخت و به عنوان مقدمه موقعیت جغرافیایی و انسانی این شهر را هم مورد بررسی قرار خواهیم داد.

در فصل سوم اصل و نسب و تقسیمات عشیره­ای و نژادی ایل قراگوزلو به طور کامل و مبسوط مورد بررسی قرار خواهیم داد و زندگینامه­ی بزرگان این طایفه به طور مختصر به رشته نگارش در خواهیم آورد.        

در فصل چهارم و نهایی پژوهش کنونی نقش و تأثیر امرای خاندان قراگوزلو در روند تحولات سیاسی و اجتماعی و فرهنگی شهر همدان را مورد بررسی قرار خواهیم داد و به ترتیب میزان اثرگذاری امرای طایفه در حوادث مهمّی همچون مشروطیت و استبداد صغیر و شورش نان­خواهی و شورش سالارالدوله مورد بررسی قرار خواهیم داد؛ بدیهی است که خاتمه فصل چهارم با نتیجه­گیری ودر پایان ضمائم و پیوست ها شامل: (تصاویر و اسناد) مرتبط با پژوهش حاضر پایان خواهد یافت.

۱-۱- مقدمه

هدف اصلی و اساسی پژوهش کنونی بررسی جایگاه و نقش امرا و خوانین قراگوزلو در تحولات سیاسی و اجتماعی معاصر همدان می­باشد؛ بدیهی است که امرای مذکور از بدو ورود و استقرار در همدان با توجه به قدرت بی حد و حصر که از طرف حکومت قاجارها به آن­ها تفویض شده بود در تحولات سیاسی و اجتماعی همدان نقش مهمی در توسعه فرهنگی، اجتماعی و سیاسی همدان داشتند.         

از جمله آن­ها می­توان به تأسیس مساجد و کتابخانه­ها اشاره کرد و ردپای آن­ها در بسیاری از وقایع سیاسی همدان همچون: انقلاب مشروطیت و استبداد صغیر به چشم می­خورد؛ ضمن اینکه منصب «حاکم» همدان تا استقرار مشروطیت همواره در اختیار آن­ها بوده است و به نوعی این منصب به­طور اختصاصی به آن­ها تعلق داشته است.

علاوه بر این عنوان سیاسی آن­ها منصب نظامی امیرالامرا و قَره­سُوران را نیز در همدان برعهده داشتند و چون املاک زیادی در اطراف همدان به عنوان تیول به آن­ها بخشیده شده بود به طور طبیعی از خوانین و مالکان مهم منطقه نیز محسوب می­شدند.

۱-۲- طرح مساله و بیان آن

در طول تاریخ ­ایران همواره­ ایلات­ و عشایر نقش­ مهمی ­در تحولات ­سیاسی ­و اجتماعی­ سرزمین­ها­­­   بر عهده ­داشته­اند،­ به­ طوری که هم ­در تاریخ ایران­ پیش­ از اسلام­ و هم­ ­در دوره­ی پس­ از اسلام، ­بسیاری­ از حکومت­ها­ ­با اتکا ­به ­نیروی ­ایلاتی و عشیره­ای خود به ­­قدرت ­رسیده­اند.­

با تشکیل­ حکومت صفویه ایلات­­ و عشایر نقش­ مهمی ­در تحولات سیاسی­­ و اجتماعی ­آن­ دوران ایفا می­کنند. به­ طوری که ­به ­قدرت­ رسیدن این­ سلسله ­مدیون ­حمایت­ هفت­ طایفه ­ترکمن­ عشایری ­می­باشد که به ­قزلباش معروف بودند ­می­باشد. روند ­قدرت­ گرفتن­ عناصر ایلی ­و قبیله­ای ­در دوره­ی صفویه ­تا­ زمان شاه­ عباس­کبیر ادامه ­می­یابد، اما­ در دوره­ی پادشاه ­مذکور به ­دنبال ­اصلاحات ­اجتماعی­ و اقتصادی ­این­ پادشاه ­­موقعیت­ سیاسی ­و اجتماعی­ عناصر ایلی ­دچار تحول می­شود­ و در واقع دوره­ی قدرت­یابی آن­ها به ­پایان ­می­رسد. این ­روند تقریباً ­تا پایان­ حکومت­ صفوی­ ادامه ­می­یابد، از جمله قبایلی ­که ­در این­ دوره ­از تأثیر این تحولات­ برکنار نمی­ماند­، ایل ­قراگوزلو می­باشد که­ خاستگاه ­اولیه آنها ­را­ از شام ­دانسته­اند­، ولی­ در دوره­ی ­شاه­ عباس­­کبیر و به­ دنبال سیاست­های جابه­جایی ایلات و عشایر که توسط­ او صورت می­گرفت. ایل مذکور به زنجان نقل مکان می­کند.

به دنبال فترتی که پس از سقوط دولت صفویه در تاریخ ایران به وجود می­آید تا روی کارآمدن نادر شاه افشار دوباره فرصت به وجود می­آید، تا ایلات و عشایر تلاش خود را در­ راه رسیدن به قدرت از سرگیرند.

بدیهی است که طایفه قراگوزلوها هم از این قاعده به دور نباشند و در همین دوره است که تلاش­های آن­ها در راه رسیدن به قدرت افزایش می­یابد.

اما روند قدرت­یابی آن ها با شورش «سرفراز بیگ» خدابنده­لو که در همدان آغاز شده بود توسط نادر سرکوب می­گردد و همین مسأله باعث می­شود که با قدرت گرفتن ایل زند به رهبری کریم ­خان و در واقع برای کین­خواهی از حکومت افشارها به جهت سرکوب این طایفه آن­ها به کریم­ خان زند دست یاری دهند.

این پیوند چندان به درازا نمی­کشد و به دنبال نزاعی که متعاقب این پیوند­­ها بین حکومت زند و ایل قاجار روی می­دهد، آن­ها در چرخشی ناگهانی از اتحاد با حکومت زندیه دست می­کشند و دست اتحاد به طرف قاجارها دراز می­کنند و به آن­ها در سرکوبی حکومت جعفر­خان زند یاری می­رسانند.

پاداش این خوش­خدمتی به بهترین وجه توسط مؤسس ­سلسله­ی قاجار، آقامحمد خان، به آن­ها داده می­شود و جانشینان پادشاه مذکور نیز تا آخر عمر این سلسله همواره آن­ها را از نظر لطف خود محروم نمی­کنند و همواره تیول بخشی از این سلسله شامل­ حال این طایفه می­گردد.

از جمله در همدان که بخشی از اراضی­ حاصلخیز آن همواره به عنوان تیول خانوادگی این طایفه در اختیار آن­ها  قرار گرفته است. با توجه به این مهم­خواهی و تیول بخشی؛ به تدریج دایره نفوذ آن­ها در شهر همدان گسترش پیدا می­کند و همواره در تحولات سیاسی و اجتماعی­ شهر همدان نقش آن­ها پر رنگ­تر می­گردد؛ به طوری که در تمام حوادث سیاسی­ شهر همدان ردپای خاندان قراگوزلو به چشم می­خورد و آن­ها به تدریج «مالک­الرقاب» بی ­چون و چرای شهر همدان لقب می­گیرند.

۱-۳- سوالات تحقیق

سوال اصلی:

  • آیا ورود طایفه قراگوزلوها به منطقه همدان باعث تغییر بافت جمعیتی آن گردیده است؟
  • آیا ورود این طایفه بر اوضاع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی منطقه همدان تاثیرگذار بوده است؟

سوالات فرعی:

  • رابطه خوانین قراگوزلو با روحانیون در منطقه همدان چگونه بوده است؟
  • آیا ورود طایفه قراگوزلو به منطقه همدان باعث تغییرات در زبان و گویش مردم آن منطقه شده است؟

۱-۴- اهداف تحقیق

در واقع هدف بنیادین پژوهش کنونی بررسی جایگاه و نقش خاندان قراگوزلو در تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شهر همدان، روابط و مناسبات خوانین قراگوزلو با روحانیون و زمینداران در منطقه همدان و همچنین بررسی نقش آن­ها در حوادث عصر مشروطه در همدان است.

۱-۵- اهمیت و ضرورت تحقیق

ایلات و عشایر نقش مهمی در تاریخ ایران بعد از اسلام داشته­اند و در بسیاری وقایع اعم از سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ردپای آن­ها دیده می­شود. گذشته از این جریانات تأثیرگذار، در تاریخ کلان کشور ما داشته است، در تاریخ محلی و منطقه­ای هم بالطبع تأثیرگذاری آن­ها مشهود است.             از جمله در دوره­ی پادشاهی آقامحمد خان قاجار و در شهر همدان که یک گروه از عشایر ترکمان بر حسب خدماتی که در به قدرت رسیدن این سلسله، به آن­ها انجام داده­اند در ازای آن حکومت همدان را به عنوان تیول به آن­ها داده می­شود. و در این شهر منشاء تحولات چندی در حوزه­های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی می­شوند. با توجه به اینکه تاریخ معاصر همدان با نام این طایفه (خاندان قراگوزلو) گره خورده و در بسیاری از حوادث و اتفاقات شهر ردپای آن­ها مشهود است.

لذا تحقیق مستقل و پژوهش همه جانبه راجع به موضوع مذکور ضروری می­نماید. اهمیت موضوع وقتی دو چندان می­شود که بدانیم تاکنون تحقیق مستقلی پیرامون آن­ها به جزء تعدادی مقاله و نوشته در جراید انجام نگرفته است؛ بنابراین تحقیق پیرامون این خاندان به خودی خود لازم و ضروری می­نماید.

۱-۶-  -7- فرضیه‌ها:‌

  • به نظر می­رسد اوضاع اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، و فرهنگی همدان با ورود این طایفه دچار تغییر شده است.
  • به نظر می­رسد ورود طایفه قراگوزلو به همدان باعث تغییر در ترکیب گروه­های قدرت (روحانیون و زمینداران) آن منطقه شده است.

۱-۸- بررسی و نقد منابع:‌

منابع مورد استفاده در پژوهش کنونی به سه دسته قبل تقسیم می­باشند:

۱-۸-۱-  تاریخ­های عمومی و سلسله­ای دوره­ی قاجار

در دوره­ی قاجار همانند دوره­های قبل از این سلسله تواریخ سلسله­ای به رشته تحریر در آمده است،  که هریک به نوبه­ی خود سهم بزرگی در روشن شدن تاریخ این سلسله برعهده دارند؛ از جمله این آثار، تاریخ منتظم ناصری نوشته؛ محمدحسن خان صنیع­الدوله ملقب به اعتمادالسلطنه می­باشد که علاوه بر انعکاس حوادث و رویدادهای عصرناصری و حوادث کلی این عصر مطالب با ارزش و منحصر به فردی راجع به امراء و خوانین قراگوزلو در آن به چشم می­خورد.

اعتمادالسطنه در این اثر ضمن پرداختن به نقش مهم امرای این خاندان در حوادث و رویدادهای دربار، عهد ناصری نظر به وقوف و اطلاعاتی که از حوادث و رخدادهای دربار ناصری دارد به خوبی به منازعات و کشمکش­های امرا و صاحب منصبان دربار ناصری اشاره می­کند و نقش خوانین و امرای این طایفه را هم بازگو می­کند. نکته جالب در مورد اثر وی، دیدگاه خصمانه او با این خاندان و پرهیز از مبهم­گویی و غیرشفاف بودن است. به طوری که بدون هیچگونه چشم­پوشی خاندان مذکور را «شرور» و «جاه­طلب» معرفی می­کند.

۱-۸-۲-  کتاب­ های خاطرات

نوع دیگری از آثار که در تحقیق حاضر مورد استفاده قرار گرفته است؛ کتاب­های خاطرات می­باشد که به نوبه­ی خود سهمی عظیم در روشن شدن حقایق موضوع مورد بحث ما یعنی پژوهش کنونی داشته­اند. کتاب­های خاطرات نسبت به تواریخ رسمی دارای این مزیت می­باشند که از محدودیت­های منابع رسمی و درباری برخوردار نیستند و دست نویسندگان آن­ها در بیان حقایق بازتر می­باشند.      از جمله مهمترین این نوع آثار باید به کتاب ارزشمند خاطرات ظهیرالدوله اشاره نمود که در مواضع متعدد راجع به حوادث و وقایع شهر همدان در دوره­ی مورد بحث ما مطالبی در خور و به­ سزا دارد.     و نقش امرای مذکور در حوادث این دوره را به خوبی نمایان می­سازد.

از آنجائیکه ظهیرالدوله خود مدتی کوتاه عهده­دار منصب حاکمیت در شهر همدان بوده و از نزدیک شاهد وقایع و رویدادهای این عصر بوده است و خود در متن حوادثی همچون تشکیل مجلس فوائد عمومی، پیدایش مشروطیت و استبداد صغیر نقش داشته است، کتاب او اطلاعات مفیدی راجع به حوادث مذکور ارائه می­نماید، که در سایر منابع به چشم نمی­خورد.

نیز از جمله این آثار باید به کتاب خاطرات فریدالملک همدانی اشاره نمود. که با توجه به اینکه خود از منسوبان طایفه­ی مذکور می­باشد در کتاب او اطلاعاتی دست اول راجع به خویشاوندان و نزدیکان این شخص به چشم می­خورد؛ اما نسبت به کتاب ظهیرالدوله مقداری محافظه­کاری و جانبداری در اثر او مشاهده می­شود که البته با توجه به انتصاب شخص مذکور به طایفه قراگوزلو تا حدی قابل توجیه می­باشد.

نیز از جمله آثار مذکور: کتاب خاطرات و اسناد، حسین­قلی خان نظام­السلطنه مشهور به «مافی»        و شرح زندگانی من اثر عبدالله مستوفی قابل ذکرند؛ که لابلای صفحات آثار آن­ها اشاراتی به موضوع مورد نظر پژوهش­ ما به چشم می­آید.

۱-۸-۳-  مأخذ و مجموعه­های اسنادی

نوع دیگری از منابع مورد استفاده در پژوهش کنونی، نوشته­های نویسندگان متأخر و مجموعه­های سندی تاریخ معاصر می­باشند که به صورت چاپ شده یا خام در مراکز اسنادی موجود می­باشد.      از نوشته­های معاصرین پیشتر از همه باید از دو نوشته استاد اذکایی در مورد این خاندان یاد نمود که اولی به صورت مقاله، تحت عنوان «قراگوزلوهای همدان» در مجله آینده به چاپ رسیده است و     در واقع اولین پژوهش رسمی در مورد این خاندان به ­شمار می­آید.

اثر بعدی ایشان در مورد این خاندان کتابی با عنوان «تاریخ معاصر همدان» می­باشد که بصورت دست­نوشته در مرکز اسناد و کتابخانه ملی ایران شعبه غرب کشور «همدان» موجود می­باشد و هنوز  به چاپ نرسیده است. در این اثر نیز استاد اذکایی به بررسی جایگاه و نقش این خاندان در تحولات معاصر همدان با نگاه دقیق و همه جانبه پرداخته است و در واقع با افزودن بخش­های جدید به مقاله قبلی کارخود را تکمیل نموده است.    

لذا لازم است، از بزرگواری ایشان و کارکنان مرکز اسناد ملی که با بزرگواری اثر حاضر را در اختیار بنده قرار داده­اند تشکر ویژه داشته باشم. نوشته­­ی مذکور به خصوص در بخش نسب­شناسی و تبارخاندان قراگوزلو در پیشبرد این پژوهش نقش اساسی داشته است.

دست­نوشته، قاسم برنا (هنور چاپ نشده) از نسخه خطی «عبره­ لمن اعتبر» نوشته­ی میرزا کریم کرمانی می­باشد که چون دسترسی به اصل نسخه مشکل بود این رونوشت گره­­گشای انجام پژوهش کنونی می­باشد. نوشته مذکور سندی دست اول و منبعی منحصر به فرد راجع تحولات سیاسی و اجتماعی همدان در دوره­ی مذکور و نقش خوانین قراگوزلو در این وقایع می باشد.

نوشته­ی دیگری که در انجام این پژوهش نقش اساسی داشته است؛ شرح حال ناصرالملک قراگوزلو می­باشد تألیف؛ ابراهیم صفائی که خود جزو رهبران مشروطه بوده، به چاپ رسیده است. صفائی در این اثر به نقش مهم این شخصیت درحوادث سیاسی عصر و نفوذی که بر درباریان قاجار داشته است و تأثیرگذاری او در حوادث مشروطه تأکید ورزیده و زوایای آشکار و پنهان این شخصیت مرموز تاریخ معاصر را مورد واکاوی قرار می­دهد. و تحقیق کنونی بیشتر بر پایه­ی سند محور می­باشد.

متأخرین پژوهش معاصر در مورد این خاندان کتاب عنایت­الله مجیدی با عنوان «مجموعه­آثار» می­باشد، که شرح زندگینامه و سفرنامه­های «حاجی­عبدالله ­خان قراگوزلو امیرنظام همدانی» در آن مورد شرح و بررسی قرار گرفته است؛ ولی متأسفانه علیرغم عنوان همدانی که شخص مذکور دارا می­باشد در متن کتاب مطالب چندانی راجع به شهر همدان در آن به چشم نمی­آید.

و بالاخره باید از مجموعه­های اسنادی در این پژوهش یاد کرد که به نوبه­ی خود سهمی مهم در انجام این پژوهش داشته است. مهم­تر از همه «پنجاه­نامه تاریخی دوران قاجاریه» که به کوشش ابراهیم صفائی گردآوری شده است، در این مجموعه سندهای مهمی راجع به این خاندان ارائه گردیده است. همچنین «اسناد همدان و ولایات ثلاث در دوره­ی مشروطیت» که به کوشش جمشید مظفری گردآوری و فراهم گردیده است؛ حاوی اطلاعات ارزشمندی راجع این خاندان می­باشد.                

در کنار این مجموعه­های سندی، باید از مجموعه اسناد مراکز آرشیوی همچون مصاحبه با مرحوم دکتر علی اقبالی(مؤسس و رئیس وقت دانشگاه عمران و توسعه همدان، نام برد که در تاریخ ۲۲/۸/۱۳۷۹ توسط آقای داود ترکاشوند (کارمند رسمی سازمان فوق)، به شماره آرشیو؛ ۱۷.          در سازمان اسناد و کتابخانه ملی غرب کشور (همدان) انجام شد و موسسه­ی مطالعات تاریخ معاصر   و همچنین مرکز اسناد مجلس، یاد کرد که هریک به نوبه­ی خود سهمی عمده در انجام این پژوهش داشته­اند. و سرانجام مجموعه اسناد خانوادگی، ازجمله اسناد خانوادگی حسن دانشفر که راهگشای بسیاری از مسائل در انجام این پژوهش بوده است.

در کنار اسناد که به نوبه­ی خود نقش مهمی در انجام این پژوهش داشته­اند؛ روزنامه­های عهد مشروطه همدان هم حائز اهمیت می­باشند. روزنامه­هایی همچون «اتحاد»، «اکباتان» و «گلگون» به صورت مستقیم یا غیرمستقیم سهمی عمده در انجام این پژوهش برعهده داشته­اند.

تعداد صفحه :۱۴۹

قیمت :37500 تومان

 

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت  serderehi@gmail.com

ارسال شده در